HR-LAB · PERSPECTIVES · 002
บางทีเราอาจไม่ได้ตั้งคำถามผิด แต่อาจมีคำถามอื่นที่น่าถามกว่า
การฝากความหวังไว้กับนวัตกรรมที่ก้าวหน้าจนน่าตกใจ เป็นเรื่องปกติที่เราจะเริ่มตั้งคำถามว่า
“แล้วถ้าไม่มี AI จะทำยังไง”
ผมคิดว่ามันเป็นคำถามที่สมเหตุสมผลนะ
เพราะทุกครั้งที่มนุษย์เริ่มพึ่งพาอะไรบางอย่างมากขึ้น ความกังวลว่าเราจะ “พึ่งมันมากเกินไปหรือเปล่า” ก็มักตามมาด้วยเสมอ
แต่ยิ่งคิด ผมก็ยิ่งรู้สึกว่า
บางทีเราอาจไม่ได้กำลังตั้งคำถามผิด
เราอาจแค่มีคำถามอื่นที่น่าถามกว่า
ลองตัดเรื่อง AI ออกไปก่อน
เราเรียนรู้วิธีใช้คอมพิวเตอร์ แต่ไม่ได้เรียนรู้วิธีผลิตกระแสไฟฟ้า
เราเรียนรู้วิธีขับรถ แต่ไม่ได้ฝึกขี่ม้าไว้ เผื่อว่าวันหนึ่งรถยนต์จะหายไป
เราใช้โทรศัพท์มือถือและอินเทอร์เน็ตไร้สาย โดยไม่จำเป็นต้องเรียนรู้วิธีเดินสายโทรศัพท์แบบเดิม
เราใช้ GPS โดยไม่ได้ฝึกดูดาวเพื่อหาทิศทาง
ไม่มีใครมองว่าสิ่งเหล่านี้เป็นความผิดพลาดของมนุษย์
เพราะเมื่อเทคโนโลยีบางอย่างไม่ได้เป็นเพียง “เครื่องมือ” อีกต่อไป แต่มันกลายเป็น โครงสร้างพื้นฐาน
วิธีที่เราคิดและเรียนรู้ก็เปลี่ยนตามไปด้วย
ถ้าผมซื้อไขควงไฟฟ้ามาใช้ ผมยังควรรู้วิธีใช้ไขควงธรรมดา
เพราะไขควงไฟฟ้ายังเป็นแค่เครื่องมือที่ทำให้งานเดิมเร็วขึ้น
แต่ไม่มีใครบอกว่า
“ก่อนจะให้เด็กใช้คอมพิวเตอร์ ควรสอนให้เขาสร้างทรานซิสเตอร์ก่อน เผื่อวันหนึ่งคอมพิวเตอร์หายไป”
เพราะคอมพิวเตอร์ไม่ได้เป็นแค่เครื่องมือชิ้นหนึ่งแล้ว มันกลายเป็นส่วนหนึ่งของสภาพแวดล้อมที่เราใช้ชีวิตอยู่
แน่นอนว่าเรายังต้องมีระบบสำรอง
ไฟดับต้องทำอย่างไร
อินเทอร์เน็ตล่มต้องทำอย่างไร
ระบบเสียต้องกลับมาทำงานได้อย่างไร
แต่สิ่งเหล่านี้ไม่เหมือนกับการบอกว่า
“เพราะมันอาจใช้ไม่ได้ เราจึงควรฝึกทำทุกอย่างโดยไม่มีมัน”
สองเรื่องนี้ฟังดูใกล้กัน แต่จริง ๆ แล้วต่างกันมาก
เมื่อ AI เริ่มเข้ามาอยู่ในงานมากขึ้น เราก็เริ่มกลัวว่า
คนจะคิดเองไม่ได้
เขียนเองไม่ได้
คำนวณเองไม่ได้
หรือทำงานเองไม่ได้
ผมคิดว่าความกังวลนี้มีเหตุผล
เพราะถ้าเรามอบทุกอย่างให้ AI ทำแทน โดยที่เราไม่เข้าใจแม้แต่ว่าเรากำลังต้องการอะไร วันหนึ่งเราอาจเหลือแค่ความสามารถในการกดปุ่มจริง ๆ
แต่ผมคิดว่านั่นเป็นอีกปัญหาหนึ่ง
ปัญหาอาจไม่ใช่ว่า
“มนุษย์ใช้ AI”
แต่อาจเป็นว่า
“มนุษย์ยังเข้าใจสิ่งที่ตัวเองกำลังทำอยู่หรือไม่”
เหมือนกับเครื่องคิดเลข
ผมไม่คิดว่าเด็กควรคำนวณตัวเลขจำนวนมากด้วยมือเพียงเพราะกลัวว่าเครื่องคิดเลขจะหายไป
แต่ผมก็ไม่คิดว่าเด็กควรกดเครื่องคิดเลขโดยไม่เข้าใจเลยว่าตัวเลขที่ได้หมายถึงอะไร
สองอย่างนี้อยู่ร่วมกันได้ และจริง ๆ มันควรอยู่ร่วมกันตั้งแต่แรก
ทุกครั้งที่เทคโนโลยีใหม่เข้ามา มนุษย์แทบไม่เคยเก็บวิธีการเดิมไว้ทั้งหมด
เราเลือกเก็บสิ่งที่ยังจำเป็น แล้วปล่อยให้งานบางอย่างถูกย้ายไปให้เครื่องมือทำแทน
เราไม่จำเป็นต้องจำหมายเลขโทรศัพท์หลายสิบหมายเลข แต่เรายังต้องรู้ว่าเราควรโทรหาใคร
เราไม่จำเป็นต้องจำถนนทุกสาย แต่เรายังต้องรู้ว่าเรากำลังจะไปที่ไหน
เราไม่จำเป็นต้องคำนวณทุกอย่างด้วยมือ แต่เรายังต้องรู้ว่าตัวเลขแบบไหนสมเหตุสมผล
บางที AI ก็อาจกำลังทำแบบเดียวกัน
สิ่งที่มันกำลังเปลี่ยน อาจไม่ใช่ความจำเป็นของการ “คิด” แต่มันกำลังเปลี่ยนว่า
มนุษย์จำเป็นต้องคิดเรื่องอะไร
ถ้าเป็นแบบนั้นจริง คำถามที่ผมสนใจจึงเริ่มไม่ใช่
“ถ้าวันหนึ่งไม่มี AI เราจะทำอย่างไร”
แต่เป็น
“ในโลกที่มี AI เราควรเหลือความสามารถอะไรไว้กับมนุษย์”
เราควรเข้าใจโครงสร้างของงานมากแค่ไหน
อะไรคือสิ่งที่เราควรตรวจสอบเองเสมอ
เมื่อ AI ให้คำตอบ เราจะรู้ได้อย่างไรว่ามันผิด
อะไรคือความรู้พื้นฐานที่ต่อให้มี AI ก็ยังต้องรู้
และเมื่อผลลัพธ์นั้นมีผลกับคนอื่น ใครควรเป็นผู้รับผิดชอบต่อมัน
ผมว่าคำถามเหล่านี้น่าสนใจกว่ามาก
เพราะมันไม่ได้พยายามพาเรากลับไปยังโลกก่อนมี AI แต่มันกำลังถามว่า
เราจะอยู่ในโลกที่มี AI อย่างมีความสามารถได้อย่างไร
มีอีกเรื่องหนึ่งที่ทำให้ AI ต่างจากเทคโนโลยีหลายอย่างที่ผ่านมา คือ AI ไม่จำเป็นต้องอยู่บนอินเทอร์เน็ตเสมอไป
เราสามารถเก็บโมเดลไว้ในคอมพิวเตอร์ ในเซิร์ฟเวอร์ขององค์กร หรือในอุปกรณ์ส่วนตัว แล้วให้มันทำงานอยู่ตรงนั้นได้
มันอาจไม่เก่งเท่าระบบขนาดใหญ่บน Cloud อาจช้ากว่า อาจมีข้อจำกัดมากกว่า แต่มันยังคงเป็น AI
นั่นหมายความว่าในอนาคต
ถ้าอินเทอร์เน็ตล่ม เราอาจยังมี AI
ถ้าบริการของบริษัทหนึ่งหายไป เราอาจเปลี่ยนไปใช้โมเดลอื่น
ถ้าข้อมูลไม่ควรออกจากองค์กร เราก็อาจนำ AI เข้าไปอยู่กับข้อมูลแทน
ในแง่นี้ AI อาจกลายเป็นโครงสร้างพื้นฐานที่กระจายตัวได้มากกว่าเทคโนโลยีหลายประเภทที่เราเคยพึ่งพาเสียอีก
มันยังต้องใช้คอมพิวเตอร์ ยังต้องใช้พลังงาน และแน่นอนว่ายังมีวันพัง
แต่ตัว AI เองไม่จำเป็นต้องผูกติดกับโครงข่ายหรือผู้ให้บริการรายเดียวเสมอไป
ผมไม่ได้คิดว่าคนที่ถามว่า
“แล้วถ้าไม่มี AI จะทำยังไง”
กำลังถามอะไรผิดเลย
มันเป็นคำถามที่เกิดขึ้นตามธรรมชาติเวลาเรารู้สึกว่าโลกกำลังเปลี่ยนเร็วเกินกว่าที่เราคุ้นเคย
เพียงแต่บางที ในอีกไม่กี่ปีข้างหน้า ประโยคนี้อาจฟังแปลกขึ้นเรื่อย ๆ
เหมือนกับวันนี้ถ้ามีใครถามว่า
“แล้วถ้าไม่มีคอมพิวเตอร์ จะทำงานสำนักงานยังไง”
แน่นอนว่าเรายังทำได้
เราหยิบกระดาษขึ้นมาได้
เขียนด้วยมือได้
คำนวณเองได้
ส่งจดหมายได้
แต่ผมไม่แน่ใจว่าเราจะเรียกสิ่งนั้นว่า “การเตรียมพร้อมสำหรับโลกปัจจุบัน” ได้หรือเปล่า
วันหนึ่ง AI อาจธรรมดาจนเราไม่ได้เรียกมันว่า AI ด้วยซ้ำ
มันอาจอยู่ในโปรแกรม
ในโทรศัพท์
ในรถ
ในระบบงาน
และในอุปกรณ์ที่เราใช้ทุกวัน
จนการพยายามแยกว่าอะไร “ใช้ AI” และอะไร “ไม่ใช้ AI” เริ่มไม่มีความหมาย
และเมื่อถึงวันนั้น การพยายามตื่นขึ้นมาในเช้าวันหนึ่งแล้วทำเป็นลืมว่าโลกนี้เคยมี AI อาจไม่ต่างอะไรจากการพยายามทำเป็นลืมว่าโลกนี้เคยมีไฟฟ้า คอมพิวเตอร์ หรืออินเทอร์เน็ต
เราทำได้ แต่ผมไม่แน่ใจว่าเราจะทำไปเพื่ออะไร
บางทีสิ่งที่เราควรเตรียมพร้อมไว้ อาจไม่ใช่ความสามารถในการย้อนกลับไปยังโลกก่อนมี AI แต่อาจเป็นความสามารถในการเข้าใจโลกที่มีมันอยู่แล้วให้ดีพอ
เพื่อที่ต่อให้ AI เก่งขึ้นอีกแค่ไหน เราก็ยังรู้ว่า
เรากำลังใช้มันทำอะไร
ทำไปเพื่ออะไร
และควรเชื่อมันแค่ไหน
เพราะสุดท้ายแล้ว คำถามอาจไม่ใช่
“แล้วถ้าไม่มี AI จะทำยังไง”
แต่อาจเป็น
“ในเมื่อมันมีอยู่แล้ว เราควรเรียนรู้อะไร เพื่ออยู่กับมันให้ดีที่สุด”
