HR-LAB · การคุ้มครองลูกจ้างเฉพาะกลุ่ม

การคุ้มครองแรงงานเด็ก

จ้างเด็กได้ตั้งแต่อายุเท่าไร ลูกจ้างอายุต่ำกว่า 18 ปีต้องแจ้งใคร ภายในกี่วัน ทำงานช่วงไหนไม่ได้ และมีสิทธิพิเศษอะไรบ้าง

Handout PDF
อ่านบทความ ↓
ตรวจทาน 14 สิงหาคม 2569 · ปรับปรุงสื่อการสอน 9 ตุลาคม 2569
15ปีอายุขั้นต่ำที่จ้างได้ม.44
15วันแจ้งพนักงานตรวจแรงงานเมื่อจ้างผู้อายุต่ำกว่า 18 ปีม.45
4ชม.ทำงานได้ก่อนต้องพัก 1 ชั่วโมงม.46
30วัน/ปีลาไปศึกษาหรืออบรมพร้อมค่าจ้างม.52
KNOWLEDGEการคุ้มครองลูกจ้างเฉพาะกลุ่ม
UPDATED9 ต.ค. 69
SLIDES14 สไลด์พร้อมนำเสนอ
2 VIEWSบริษัท / ลูกจ้าง
คำถามหลัก

บริษัทจะรับนักเรียนอายุ 16 ปีทำงานช่วงปิดเทอม ต้องทำอะไรบ้าง

คำตอบสั้น

ห้ามจ้างเด็กอายุต่ำกว่า 15 ปี ลูกจ้างอายุต่ำกว่า 18 ปี นายจ้างต้องแจ้งพนักงานตรวจแรงงานภายใน 15 วันนับแต่วันเริ่มงาน และแจ้งเมื่อสิ้นสุดการจ้าง จัดให้พักไม่น้อยกว่า 1 ชั่วโมงหลังทำงานไม่เกิน 4 ชั่วโมง ห้ามทำงาน 22:00–06:00 ห้ามทำ OT และงานวันหยุด ห้ามทำงานหรือในสถานที่ที่กฎหมายห้าม จ่ายค่าจ้างให้เด็กโดยตรง และให้ลาไปศึกษาหรืออบรมได้พร้อมค่าจ้างไม่เกิน 30 วันต่อปี

มุมบริษัทและฝ่าย HRสิ่งที่ต้องตั้งค่า ตรวจ และเก็บหลักฐานมุมลูกจ้างสิทธิที่ต้องตรวจ หลักฐาน และช่องทางทักท้วง
01

ขอบเขตและหลักตัดสินที่ต้องใช้

พ.ร.บ.คุ้มครองแรงงาน บทการใช้แรงงานเด็ก; กฎ/ประกาศงานและสถานที่ต้องห้าม

บทความนี้ครอบคลุม

  • อายุขั้นต่ำ 15 ปี
  • แจ้งพนักงานตรวจแรงงาน
  • เวลาพักและงานกลางคืน
  • ห้าม OT และงานวันหยุด
  • งานและสถานที่ต้องห้าม
  • การจ่ายค่าจ้างและวันลาเพื่อการศึกษา

หลักตัดสินที่ต้องใช้

  1. ห้ามจ้างเด็กอายุต่ำกว่า 15 ปี (ม.44)
  2. ลูกจ้างอายุต่ำกว่า 18 ปี แจ้งพนักงานตรวจแรงงานภายใน 15 วันนับแต่วันเริ่มงาน และแจ้งเมื่อสิ้นสุดการจ้างภายในกำหนด (ม.45)
  3. พักไม่น้อยกว่า 1 ชั่วโมงหลังทำงานไม่เกิน 4 ชั่วโมง ห้ามทำงาน 22:00–06:00 ห้าม OT และงานวันหยุด (ม.46–48)
  4. ห้ามทำงานที่เป็นอันตรายหรือในสถานที่ที่กฎหมายห้าม เช่น โรงฆ่าสัตว์ สถานการพนัน หรือสถานเต้นรำ (ม.49–50)
  5. จ่ายค่าจ้างให้เด็กโดยตรง ห้ามเรียกหลักประกัน และให้ลาไปประชุม อบรม หรือศึกษาได้พร้อมค่าจ้างไม่เกิน 30 วันต่อปี (ม.51–52)
02

ตัดสินใจทีละขั้น

ไล่คำถามจากบนลงล่าง และหยุดเมื่อเจอผลลัพธ์แรก

  1. 01ผู้สมัครอายุ 15 ปีขึ้นไปหรือไม่
    ใช่ไปข้อถัดไป
    ไม่ใช่จ้างไม่ได้
  2. 02อายุต่ำกว่า 18 ปีหรือไม่
    ใช่ไปข้อถัดไป
    ไม่ใช่ใช้กฎทั่วไปของลูกจ้างผู้ใหญ่
  3. 03งาน สถานที่ และเวลาที่จัดให้ไม่อยู่ในรายการที่ห้ามหรือไม่
    ใช่จ้างได้ แจ้งพนักงานตรวจแรงงานภายใน 15 วัน และงด OT และงานวันหยุด
    ไม่ใช่ปรับงานหรือสถานที่ก่อน มิฉะนั้นจ้างไม่ได้
03

มุมบริษัทและฝ่าย HR: สิ่งที่ต้องทำให้ครบ

ระบบที่ดีต้องทำให้คำตัดสิน เอกสาร และผลใน Payroll หรือ HRIS เชื่อมกัน

ตรวจอายุจากเอกสารก่อนเริ่มงาน ทำตารางงานและสถานที่ที่ห้ามสำหรับลูกจ้างอายุต่ำกว่า 18 ปี ตั้งระบบเตือนเมื่อลูกจ้างอายุครบ 18 ปี และไม่ให้การติดต่อผู้ปกครองแทนสิทธิของเด็กตามกฎหมาย

  1. ตรวจอายุจากเอกสารก่อนเริ่มงาน
  2. ใช้ตารางงานและสถานที่ต้องห้าม
  3. ตั้งระบบเตือน 15 วันและวันอายุครบ 18 ปี
  4. บล็อก OT และงานวันหยุดในระบบสำหรับผู้อายุต่ำกว่า 18

เอกสารและหลักฐานที่ต้องเก็บ

  • สำเนาเอกสารยืนยันอายุ
  • หนังสือแจ้งพนักงานตรวจแรงงาน
  • ตารางเวลาทำงานและเวลาพัก
  • บันทึกการจ่ายค่าจ้างโดยตรง
04

มุมลูกจ้าง: ตรวจสิทธิจากเงื่อนไขและหลักฐาน

ลูกจ้างอายุต่ำกว่า 18 ปีมีสิทธิเพิ่มเติม ไม่ใช่เพียง “ค่าแรงเด็ก” ได้รับค่าจ้างโดยตรง ไม่ต้องทำ OT หรือทำงานวันหยุด และลาไปศึกษาได้พร้อมค่าจ้าง

  1. ตรวจตารางว่าไม่มีช่วง 22:00–06:00
  2. รับค่าจ้างโดยตรงและเก็บสลิป
  3. ขอลาไปศึกษาหรืออบรมเมื่อจำเป็น

เมื่อเห็นต่างหรือยังไม่ได้รับการแก้ไข

  1. แจ้งข้อกังวลเป็นลายลักษณ์อักษรพร้อมข้อมูลเท่าที่จำเป็น และขอเหตุผลของการจัดงานหรือการปฏิเสธสิทธิ
  2. ใช้ช่องร้องทุกข์ภายในโดยไม่ส่งต่อข้อมูลสุขภาพหรือสถานะส่วนบุคคลเกินผู้ที่จำเป็น
  3. สิทธิแรงงานติดต่อกรมสวัสดิการและคุ้มครองแรงงาน ส่วนใบอนุญาตทำงานติดต่อกรมการจัดหางานแยกต่างหาก
05

ลำดับเวลาและกำหนดที่ต้องไม่พลาด

  1. ก่อนเริ่มงานตรวจอายุจากบัตรประชาชนหรือสูติบัตร
  2. ภายใน 15 วันแจ้งพนักงานตรวจแรงงานเรื่องการจ้าง
  3. ระหว่างจ้างบันทึกสภาพการจ้างและเวลาทำงาน
  4. สิ้นสุดการจ้าง / อายุครบ 18แจ้งพนักงานตรวจแรงงานภายในกำหนด และปรับสถานะในระบบ
06

ตัวอย่างคำนวณและการตัดสินกับกรณีจริง

01

นักเรียนอายุ 16 ปีทำงานร้านค้าช่วงปิดเทอม

ร้านค้าปลีกรับนักเรียนอายุ 16 ปีทำงาน 09:00–17:00 วันจันทร์–ศุกร์ เริ่ม 1 เมษายน

  1. อายุ ≥ 15ผ่าน
  2. แจ้งพนักงานตรวจแรงงานภายใน15 เม.ย.
  3. พัก 1 ชม. หลังทำงานไม่เกิน 4 ชม.13:00–14:00
  4. OT / งานวันหยุดห้าม
จ้างได้ แจ้งพนักงานตรวจแรงงานภายใน 15 เมษายน จัดพักตามเกณฑ์ และไม่ให้ทำ OT หรือทำงานวันหยุด
02

ขอให้ทำงานต่อถึง 23:00

ช่วงเทศกาลร้านต้องการให้ลูกจ้างอายุ 17 ปีอยู่ช่วยถึง 23:00

  1. ช่วง 22:00–23:00ช่วงเวลาห้าม
  2. ชั่วโมงที่เกินเวลาปกติเป็น OT ห้าม
ทำไม่ได้ ต้องให้เลิกงานก่อน 22:00 และไม่ให้ทำงานเกินเวลาปกติ
07

ความเข้าใจผิดที่ต้องหยุดก่อน

เข้าใจผิดอายุ 14 ปีทำงานช่วงปิดเทอมได้ถ้าผู้ปกครองยินยอม
ที่ถูกต้องห้ามจ้างเด็กอายุต่ำกว่า 15 ปี
เข้าใจผิดเด็กทำ OT ได้ถ้าจ่ายเพิ่ม
ที่ถูกต้องห้าม OT และงานวันหยุด
เข้าใจผิดจ่ายค่าจ้างผ่านผู้ปกครองได้
ที่ถูกต้องต้องจ่ายให้ลูกจ้างที่เป็นเด็กโดยตรง
08

ทดสอบความเข้าใจ 3 ข้อ

เลือกคำตอบเพื่อดูเฉลยและเหตุผล

1อายุขั้นต่ำที่จ้างงานได้คือ

2จ้างลูกจ้างอายุ 16 ปี ต้องแจ้งพนักงานตรวจแรงงานภายในกี่วัน

3ลูกจ้างอายุ 17 ปี ทำ OT ได้หรือไม่

09

คู่มือปฏิบัติฉบับเต็มสำหรับทีม HR

รวม Workflow 7 จุด หลักตัดสิน ตัวอย่าง และรายการตรวจฉบับเต็มตามมาตรฐาน Knowledge ของ HR-LAB เปิดดูเมื่อต้องใช้กับกรณีจริง

Workflow เฉพาะเรื่อง: เจ็ดจุดที่ต้องปิดให้ครบ
FIELDสิ่งที่ต้องทำกับเรื่องนี้หลักฐานขั้นต่ำ
Triggerเริ่มเคสเมื่อเกิดคำขอ เหตุการณ์ หรือผล Payroll ที่เกี่ยวกับ การคุ้มครองแรงงานเด็กบันทึกรับเรื่องพร้อมวัน เวลา ผู้แจ้ง และช่วงสิทธิ
OwnerHR Operations ร่วมกับหัวหน้างาน Safety/Occupational Health และผู้ดูแลใบอนุญาตเมื่อเกี่ยวข้องผู้รับผิดชอบ ผู้ตรวจ ผู้อนุมัติ และผู้มีอำนาจลงนาม
Actionห้ามจ้างเด็กอายุต่ำกว่า 15 ปี; สำหรับผู้มีอายุต่ำกว่า 18 ปี นายจ้างต้องแจ้งการจ้างต่อพนักงานตรวจแรงงานภายใน 15 วันนับแต่วันเริ่มงาน; เมื่อการจ้างลูกจ้างอายุต่ำกว่า 18 ปีสิ้นสุด ต้องแจ้งพนักงานตรวจแรงงานภายใน 7 วันนับแต่วันที่ออกจากงาน และเก็บบันทึกสภาพการจ้าง/การเปลี่ยนแปลงพร้อมตรวจ; age verification ก่อนเริ่มงานบันทึกการตรวจองค์ประกอบ ข้อยกเว้น และการอนุมัติ
Documentsหลักฐานอายุ สถานะ หรือเงื่อนไขคุ้มครองที่จำเป็น; การประเมินงาน เวลา และความเสี่ยงก่อนมอบหมาย; ใบรับรองแพทย์หรือใบอนุญาตเฉพาะเท่าที่จำเป็นต้นฉบับ/สำเนาที่ตรวจสอบแหล่งที่มาและเวอร์ชันได้
Deadlineห้ามจ้างเด็กอายุต่ำกว่า 15 ปี; สำหรับผู้มีอายุต่ำกว่า 18 ปี นายจ้างต้องแจ้งการจ้างต่อพนักงานตรวจแรงงานภายใน 15 วันนับแต่วันเริ่มงาน; เมื่อการจ้างลูกจ้างอายุต่ำกว่า 18 ปีสิ้นสุด ต้องแจ้งพนักงานตรวจแรงงานภายใน 7 วันนับแต่วันที่ออกจากงาน และเก็บบันทึกสภาพการจ้าง/การเปลี่ยนแปลงพร้อมตรวจ; ลูกจ้างอายุต่ำกว่า 18 ปีมีข้อจำกัดเวลาพัก การทำงาน 22:00–06:00 OT วันหยุด งานและสถานที่ต้องห้าม; จ่ายค่าจ้างแก่ลูกจ้างเด็กโดยตรง ห้ามเรียกหลักประกัน และให้สิทธิลาเพื่อกิจกรรมพัฒนาคุณภาพชีวิต/การศึกษาตามเกณฑ์พร้อมค่าจ้างไม่เกิน 30 วันต่อปี; ห้ามจ้างเด็กอายุต่ำกว่า 15 ปีวันเริ่มนับ วันครบกำหนด และหลักฐานส่ง/รับ
Evidenceเชื่อมข้อเท็จจริง เอกสาร สูตร/ขั้นตอน ผลอนุมัติ และผลในระบบสำหรับ การคุ้มครองแรงงานเด็กdecision record ผลคำนวณ/ผลดำเนินการ และ audit trail ที่มีผู้ตรวจทาน
Consequenceงาน สถานที่ และเวลาต้องห้ามของลูกจ้างอายุต่ำกว่า 18 ปีมีรายละเอียดเฉพาะ; ใช้ restricted-work matrix และตรวจประกาศที่มีผลก่อนจัดงานทุกครั้งแผนแก้ไข ผู้รับผิดชอบ กำหนดเสร็จ และช่องทางทักท้วง
ขอบเขตและหลักตัดสินฉบับเต็ม

เรื่องนี้คืออะไร และต้องตรวจใครบ้าง

  1. ห้ามจ้างเด็กอายุต่ำกว่า 15 ปี
  2. เมื่อลูกจ้างอายุต่ำกว่า 18 ปีมีหน้าที่แจ้งพนักงานตรวจแรงงานเมื่อเริ่ม/สิ้นสุดการจ้างภายในกำหนด
  3. เวลาพักและข้อจำกัดช่วงเวลากลางคืน
  4. ห้าม OT/ทำงานวันหยุด
  5. งาน/สถานที่ต้องห้าม
  6. การจ่ายค่าจ้างโดยตรง
  7. ห้ามเรียกหลักประกันตามที่กฎหมายกำหนด
  8. สิทธิลาเพื่อเข้าประชุม/สัมมนา/อบรม/กิจกรรมการศึกษาตามเกณฑ์ โดยนายจ้างต้องจ่ายค่าจ้างไม่เกิน 30 วัน/ปีตามกฎหมาย

หลักตัดสินตามมาตรฐาน Knowledge

  1. ห้ามจ้างเด็กอายุต่ำกว่า 15 ปี; สำหรับผู้มีอายุต่ำกว่า 18 ปี นายจ้างต้องแจ้งการจ้างต่อพนักงานตรวจแรงงานภายใน 15 วันนับแต่วันเริ่มงาน
  2. เมื่อการจ้างลูกจ้างอายุต่ำกว่า 18 ปีสิ้นสุด ต้องแจ้งพนักงานตรวจแรงงานภายใน 7 วันนับแต่วันที่ออกจากงาน และเก็บบันทึกสภาพการจ้าง/การเปลี่ยนแปลงพร้อมตรวจ
  3. ลูกจ้างอายุต่ำกว่า 18 ปีมีข้อจำกัดเวลาพัก การทำงาน 22:00–06:00 OT วันหยุด งานและสถานที่ต้องห้าม; ข้อยกเว้นผู้แสดงและการอนุญาตต้องตรวจเป็นกรณี
  4. จ่ายค่าจ้างแก่ลูกจ้างเด็กโดยตรง ห้ามเรียกหลักประกัน และให้สิทธิลาเพื่อกิจกรรมพัฒนาคุณภาพชีวิต/การศึกษาตามเกณฑ์พร้อมค่าจ้างไม่เกิน 30 วันต่อปี
ตัวอย่างและวิธีใช้กับกรณีจริง
  1. ผู้สมัครอายุ 17 ปี: ตรวจงาน สถานที่ เวลากลางคืน OT และหน้าที่แจ้งพนักงานตรวจแรงงานก่อนเริ่ม
  2. ลูกจ้างอายุต่ำกว่า 18 ขอไปอบรมตามเกณฑ์: แยกสิทธิลาและค่าจ้างสูงสุด 30 วันต่อปีจากการอบรมของบริษัท
รายการตรวจของบริษัทและลูกจ้าง

age verification ก่อนเริ่มงาน; restricted-job matrix; guardian contact ไม่ใช้แทน consent/สิทธิตามกฎหมาย; มี alert เมื่ออายุครบ 18

  1. age verification ก่อนเริ่มงาน
  2. restricted-job matrix
  3. guardian contact ไม่ใช้แทน consent/สิทธิตามกฎหมาย
  4. มี alert เมื่ออายุครบ 18
  5. ทำ restricted-work matrix ตามกลุ่มที่ได้รับความคุ้มครองและตรวจทุกครั้งก่อนจัดกะ
  6. ใช้ข้อมูลสุขภาพ/สถานะเท่าที่จำเป็นและจำกัดผู้เข้าถึง

เอกสารที่บริษัทควรเปิดพร้อมกัน

  1. หลักฐานอายุ สถานะ หรือเงื่อนไขคุ้มครองที่จำเป็น
  2. การประเมินงาน เวลา และความเสี่ยงก่อนมอบหมาย
  3. ใบรับรองแพทย์หรือใบอนุญาตเฉพาะเท่าที่จำเป็น
  4. ตารางงาน การปรับงาน และหลักฐานแจ้งหน่วยงาน

ผู้มีอายุต่ำกว่า 18 มีสิทธิเพิ่ม ไม่ใช่เพียง “ค่าแรงเด็ก”

  1. ผู้มีอายุต่ำกว่า 18 มีสิทธิเพิ่ม ไม่ใช่เพียง “ค่าแรงเด็ก”
  2. ตรวจว่าข้อจำกัดใช้กับงาน เวลา หรือเงื่อนไขใด ไม่ยอมรับการห้ามแบบเหมารวม
  3. เก็บใบอนุญาต ใบรับรอง และหลักฐานการขอปรับงาน/ตาราง

คำถามข้อเท็จจริงก่อนโต้แย้ง

  1. ใครอยู่ในบังคับของเรื่อง “การคุ้มครองแรงงานเด็ก” และมีข้อยกเว้นจากงาน สถานะ หรือเหตุการณ์ใด
  2. ข้อเท็จจริงเรื่อง ห้ามจ้างเด็กอายุต่ำกว่า 15 ปี เป็นอย่างไรในวันที่สิทธิเกิด
  3. ข้อเท็จจริงเรื่อง เมื่อลูกจ้างอายุต่ำกว่า 18 ปีมีหน้าที่แจ้งพนักงานตรวจแรงงานเมื่อเริ่ม/สิ้นสุดการจ้างภายในกำหนด เป็นอย่างไรในวันที่สิทธิเกิด
  4. ข้อเท็จจริงเรื่อง เวลาพักและข้อจำกัดช่วงเวลากลางคืน เป็นอย่างไรในวันที่สิทธิเกิด
  5. ข้อเท็จจริงเรื่อง ห้าม OT/ทำงานวันหยุด เป็นอย่างไรในวันที่สิทธิเกิด
  6. เอกสารฉบับใดมีผลในวันเกิดเหตุ และการปฏิบัติจริงตรงกับเอกสารหรือไม่
REF

กฎหมายและเอกสารอ้างอิง

ตรวจทานวันที่ 14 สิงหาคม 2569 และปรับปรุงสื่อการสอนพร้อมตรวจทานเพิ่มเติม 9 ตุลาคม 2569 การใช้กับกรณีจริงต้องพิจารณาตัวบทที่มีผล ประกาศที่เกี่ยวข้อง และข้อเท็จจริงของแต่ละกรณี

  1. พ.ร.บ.คุ้มครองแรงงาน บทการใช้แรงงานเด็ก; กฎ/ประกาศงานและสถานที่ต้องห้าม
  2. พระราชบัญญัติคุ้มครองแรงงาน พ.ศ. 2541 — ราชกิจจานุเบกษา
  3. กองนิติการ กรมสวัสดิการและคุ้มครองแรงงาน — กฎหมายคุ้มครองแรงงาน
MORE

บทความที่เกี่ยวข้อง