HR-LAB · แรงงานสัมพันธ์

ข้อตกลงเกี่ยวกับสภาพการจ้าง

ข้อตกลงเกี่ยวกับสภาพการจ้างคืออะไร ใครต้องมี ต้องมีเนื้อหาอะไร มีผลกี่ปี ต่ออายุอย่างไร และผูกพันใครบ้าง

Handout PDF
อ่านบทความ ↓
ตรวจทาน 14 สิงหาคม 2569 · ปรับปรุงสื่อการสอน 9 ตุลาคม 2569
20คนขึ้นไปต้องมีข้อตกลงเกี่ยวกับสภาพการจ้างม.10
3ปีสูงสุดระยะเวลาที่ตกลงได้ม.12
1ปีถ้าไม่กำหนด / ต่ออายุอัตโนมัติคราวละม.12
เป็นคุณเท่านั้นเปลี่ยนได้ระหว่างมีผลเฉพาะที่ดีกว่าม.20
KNOWLEDGEแรงงานสัมพันธ์
UPDATED9 ต.ค. 69
SLIDES14 สไลด์พร้อมนำเสนอ
2 VIEWSบริษัท / ลูกจ้าง
คำถามหลัก

บริษัทมีลูกจ้าง 20 คนขึ้นไป ต้องมีข้อตกลงเกี่ยวกับสภาพการจ้างหรือไม่ และเปลี่ยนแปลงได้เมื่อไร

คำตอบสั้น

สถานประกอบกิจการที่มีลูกจ้างตั้งแต่ 20 คนขึ้นไปต้องมีข้อตกลงเกี่ยวกับสภาพการจ้างเป็นหนังสือ ถ้าไม่มี ให้ถือข้อบังคับเกี่ยวกับการทำงานเป็นข้อตกลง ข้อตกลงมีผลตามที่ตกลงไม่เกิน 3 ปี ถ้าไม่ระบุมีผล 1 ปี และเมื่อครบกำหนดโดยไม่มีข้อเรียกร้องใหม่ ให้มีผลต่อไปคราวละ 1 ปี ระหว่างที่ข้อตกลงมีผล นายจ้างจะเปลี่ยนให้ขัดไม่ได้ เว้นแต่เป็นคุณแก่ลูกจ้างยิ่งกว่า

มุมบริษัทและฝ่าย HRสิ่งที่ต้องตั้งค่า ตรวจ และเก็บหลักฐานมุมลูกจ้างสิทธิที่ต้องตรวจ หลักฐาน และช่องทางทักท้วง
01

ขอบเขตและหลักตัดสินที่ต้องใช้

พ.ร.บ.แรงงานสัมพันธ์ พ.ศ. 2518 มาตรา 5, 10–20 และกฎ/ประกาศที่เกี่ยวข้อง

บทความนี้ครอบคลุม

  • ใครต้องมีข้อตกลง
  • เนื้อหาที่กฎหมายกำหนด
  • ระยะเวลาและการต่ออายุ
  • การจดทะเบียนและปิดประกาศ
  • ผลผูกพัน
  • การเปลี่ยนแปลงระหว่างมีผล

หลักตัดสินที่ต้องใช้

  1. สถานประกอบกิจการที่มีลูกจ้างตั้งแต่ 20 คนขึ้นไป ต้องมีข้อตกลงเกี่ยวกับสภาพการจ้างเป็นหนังสือ (พ.ร.บ.แรงงานสัมพันธ์ ม.10)
  2. ถ้าไม่มีข้อตกลง ให้ถือว่าข้อบังคับเกี่ยวกับการทำงานเป็นข้อตกลงเกี่ยวกับสภาพการจ้าง
  3. มีผลตามที่ตกลงไม่เกิน 3 ปี ถ้าไม่กำหนดมีผล 1 ปี และต่ออายุคราวละ 1 ปีเมื่อไม่มีข้อเรียกร้องใหม่ (ม.12)
  4. เมื่อตกลงกันได้ ต้องปิดประกาศและจดทะเบียนต่ออธิบดีหรือผู้ได้รับมอบหมายภายในกำหนด (ม.18)
  5. ระหว่างข้อตกลงมีผล นายจ้างจะทำสัญญาจ้างที่ขัดหรือแย้งไม่ได้ เว้นแต่เป็นคุณแก่ลูกจ้างยิ่งกว่า (ม.20)
02

ตัดสินใจทีละขั้น

ไล่คำถามจากบนลงล่าง และหยุดเมื่อเจอผลลัพธ์แรก

  1. 01สถานประกอบกิจการมีลูกจ้างตั้งแต่ 20 คนขึ้นไปหรือไม่
    ใช่ไปข้อถัดไป
    ไม่ใช่ไม่บังคับให้มีข้อตกลง แต่ยังเจรจาตามขั้นตอนได้
  2. 02มีข้อตกลงเกี่ยวกับสภาพการจ้างเป็นหนังสือแล้วหรือไม่
    ใช่ไปข้อถัดไป
    ไม่ใช่ให้ถือข้อบังคับเกี่ยวกับการทำงานเป็นข้อตกลง
  3. 03ข้อตกลงยังมีผลอยู่หรือไม่
    ใช่เปลี่ยนได้เฉพาะที่เป็นคุณยิ่งกว่า อย่างอื่นต้องรอยื่นข้อเรียกร้อง
    ไม่ใช่ยื่นข้อเรียกร้องและเจรจาข้อตกลงฉบับใหม่
03

มุมบริษัทและฝ่าย HR: สิ่งที่ต้องทำให้ครบ

ระบบที่ดีต้องทำให้คำตัดสิน เอกสาร และผลใน Payroll หรือ HRIS เชื่อมกัน

ทำทะเบียนข้อตกลงพร้อมวันเริ่ม วันหมดอายุ และกำหนดต่ออายุ ตรวจทุกนโยบายใหม่ว่าขัดข้อตกลงที่มีผลอยู่หรือไม่ และเก็บหลักฐานการปิดประกาศและการจดทะเบียน

  1. ทำทะเบียนข้อตกลงพร้อมวันหมดอายุและต่ออายุ
  2. เก็บหลักฐานการปิดประกาศและจดทะเบียน
  3. ตรวจนโยบายใหม่กับข้อตกลงที่มีผล
  4. วางแผนเจรจาก่อนครบกำหนด

เอกสารและหลักฐานที่ต้องเก็บ

  • ข้อตกลงเกี่ยวกับสภาพการจ้างฉบับลงนาม
  • หลักฐานการจดทะเบียนและปิดประกาศ
  • ทะเบียนข้อตกลงและกำหนดต่ออายุ
  • บันทึกการเจรจา
04

มุมลูกจ้าง: ตรวจสิทธิจากเงื่อนไขและหลักฐาน

สิทธิตามข้อตกลงร่วมอาจผูกพันลูกจ้างกลุ่มหนึ่งตามกฎหมาย ไม่ใช่เฉพาะผู้เซ็นทุกคน ขอดูข้อตกลงฉบับที่มีผลและวันหมดอายุ

  1. ขอดูข้อตกลงฉบับที่มีผล
  2. ตรวจวันหมดอายุและการต่ออายุ
  3. แจ้งตัวแทนหรือสหภาพเมื่อนโยบายขัดข้อตกลง

เมื่อเห็นต่างหรือยังไม่ได้รับการแก้ไข

  1. ระบุให้ชัดว่าอยู่ขั้นใด: ยื่นข้อเรียกร้อง เจรจา ข้อพิพาทที่ตกลงกันไม่ได้ หรือก่อนปิดงานหรือนัดหยุดงาน
  2. ติดต่อพนักงานประนอมข้อพิพาทแรงงานตามขั้นตอนและกำหนดเวลาที่กฎหมายกำหนด
  3. เก็บหนังสือส่งและรับ รายชื่อผู้แทน บันทึกการเจรจา และประกาศทุกฉบับไว้เป็นหลักฐาน
05

ลำดับเวลาและกำหนดที่ต้องไม่พลาด

  1. ตกลงกันได้ทำเป็นหนังสือและลงนามโดยผู้มีอำนาจ
  2. หลังตกลงปิดประกาศให้ลูกจ้างทราบและจดทะเบียนภายในกำหนด
  3. ระหว่างมีผลตรวจนโยบายใหม่ไม่ให้ขัด
  4. ใกล้หมดอายุตัดสินใจยื่นข้อเรียกร้อง มิฉะนั้นต่ออายุ 1 ปี
06

ตัวอย่างคำนวณและการตัดสินกับกรณีจริง

01

ข้อตกลงไม่ระบุระยะเวลา

บริษัทกับสหภาพตกลงเรื่องโบนัสและค่าครองชีพ ลงนามวันที่ 1 เมษายน 2568 โดยไม่ระบุระยะเวลา และไม่มีฝ่ายใดยื่นข้อเรียกร้องใหม่

  1. ระยะเวลาเมื่อไม่กำหนด1 ปี
  2. ครบกำหนดครั้งแรก31 มี.ค. 2569
  3. ไม่มีข้อเรียกร้องใหม่ต่ออีก 1 ปี
ข้อตกลงมีผลต่อถึง 31 มีนาคม 2570 นายจ้างลดโบนัสฝ่ายเดียวระหว่างนี้ไม่ได้
02

ออกนโยบายใหม่ระหว่างข้อตกลงมีผล

ข้อตกลงกำหนดค่ากะ 100 บาทต่อกะ บริษัทออกนโยบายใหม่ลดเหลือ 80 บาท

  1. ข้อตกลงยังมีผลใช่
  2. นโยบายใหม่เป็นคุณยิ่งกว่าไม่
นโยบายนั้นขัดข้อตกลงและใช้บังคับไม่ได้ ต้องจ่าย 100 บาทจนกว่าจะมีข้อตกลงใหม่
07

ความเข้าใจผิดที่ต้องหยุดก่อน

เข้าใจผิดไม่มีข้อตกลง = ไม่มีสภาพการจ้างร่วม
ที่ถูกต้องให้ถือข้อบังคับเกี่ยวกับการทำงานเป็นข้อตกลง
เข้าใจผิดข้อตกลงหมดอายุแล้วสิ้นผลทันที
ที่ถูกต้องไม่มีข้อเรียกร้องใหม่ ต่ออายุคราวละ 1 ปี
เข้าใจผิดนายจ้างแก้ข้อตกลงฝ่ายเดียวได้
ที่ถูกต้องเปลี่ยนได้เฉพาะที่เป็นคุณยิ่งกว่า
08

ทดสอบความเข้าใจ 3 ข้อ

เลือกคำตอบเพื่อดูเฉลยและเหตุผล

1สถานประกอบกิจการที่มีลูกจ้างกี่คนขึ้นไปต้องมีข้อตกลงเกี่ยวกับสภาพการจ้าง

2ข้อตกลงที่ไม่ระบุระยะเวลามีผลกี่ปี

3ระหว่างข้อตกลงมีผล นายจ้างเปลี่ยนเงื่อนไขอะไรได้

09

คู่มือปฏิบัติฉบับเต็มสำหรับทีม HR

รวม Workflow 7 จุด หลักตัดสิน ตัวอย่าง และรายการตรวจฉบับเต็มตามมาตรฐาน Knowledge ของ HR-LAB เปิดดูเมื่อต้องใช้กับกรณีจริง

Workflow เฉพาะเรื่อง: เจ็ดจุดที่ต้องปิดให้ครบ
FIELDสิ่งที่ต้องทำกับเรื่องนี้หลักฐานขั้นต่ำ
Triggerเริ่มเคสเมื่อเกิดคำขอ เหตุการณ์ หรือผล Payroll ที่เกี่ยวกับ ข้อตกลงเกี่ยวกับสภาพการจ้างบันทึกรับเรื่องพร้อมวัน เวลา ผู้แจ้ง และช่วงสิทธิ
OwnerEmployee Relations ร่วมกับคณะผู้แทน นายจ้างระดับตัดสินใจ และที่ปรึกษากฎหมายแรงงานสัมพันธ์ผู้รับผิดชอบ ผู้ตรวจ ผู้อนุมัติ และผู้มีอำนาจลงนาม
Actionสถานประกอบกิจการที่มีลูกจ้างตั้งแต่ 20 คนขึ้นไปต้องมีข้อตกลงเกี่ยวกับสภาพการจ้างเป็นหนังสือ; หากสงสัยว่ามีหรือไม่ ให้ข้อบังคับเกี่ยวกับการทำงานเป็นข้อตกลงตามฐานกฎหมาย; ระยะเวลาที่ตกลงกันต้องไม่เกิน 3 ปี; หากไม่กำหนดระยะเวลาให้ถือว่า 1 ปี และเมื่อครบแล้วไม่มีการเจรจาใหม่ให้มีผลต่อครั้งละ 1 ปี; เก็บ agreement register และ expiry/renewal calendarบันทึกการตรวจองค์ประกอบ ข้อยกเว้น และการอนุมัติ
Documentsข้อตกลงสภาพการจ้างและทะเบียนฉบับที่มีผล; ข้อเรียกร้อง หนังสือแต่งตั้งผู้แทน และหลักฐานรับ; บันทึกเจรจา ประนอมข้อพิพาท และมติต้นฉบับ/สำเนาที่ตรวจสอบแหล่งที่มาและเวอร์ชันได้
Deadlineสถานประกอบกิจการที่มีลูกจ้างตั้งแต่ 20 คนขึ้นไปต้องมีข้อตกลงเกี่ยวกับสภาพการจ้างเป็นหนังสือ; ระยะเวลาที่ตกลงกันต้องไม่เกิน 3 ปี; หากไม่กำหนดระยะเวลาให้ถือว่า 1 ปี และเมื่อครบแล้วไม่มีการเจรจาใหม่ให้มีผลต่อครั้งละ 1 ปี; ข้อตกลงที่เกิดจากข้อเรียกร้องต้องทำเป็นหนังสือ ลงชื่อให้ครบ ปิดประกาศอย่างน้อย 30 วันโดยเริ่มภายใน 3 วันนับแต่ตกลง และจดทะเบียนภายใน 15 วันวันเริ่มนับ วันครบกำหนด และหลักฐานส่ง/รับ
Evidenceเชื่อมข้อเท็จจริง เอกสาร สูตร/ขั้นตอน ผลอนุมัติ และผลในระบบสำหรับ ข้อตกลงเกี่ยวกับสภาพการจ้างdecision record ผลคำนวณ/ผลดำเนินการ และ audit trail ที่มีผู้ตรวจทาน
Consequenceต้องอธิบาย scope of binding effect ตาม §§12–20 อย่างแม่นยำ; อย่ารวมกับ CBA ต่างประเทศแบบทั่วไปแผนแก้ไข ผู้รับผิดชอบ กำหนดเสร็จ และช่องทางทักท้วง
ขอบเขตและหลักตัดสินฉบับเต็ม

เรื่องนี้คืออะไร และต้องตรวจใครบ้าง

  1. เนื้อหาที่กฎหมายกำหนด
  2. คู่สัญญา
  3. วิธีเกิดข้อตกลง
  4. ผลผูกพัน
  5. ระยะเวลา
  6. การต่ออายุเมื่อไม่มีการเรียกร้องใหม่
  7. การเปลี่ยนแปลงที่เป็นคุณ/ไม่เป็นคุณ
  8. การจดทะเบียน/ปิดประกาศตามกรณี

หลักตัดสินตามมาตรฐาน Knowledge

  1. สถานประกอบกิจการที่มีลูกจ้างตั้งแต่ 20 คนขึ้นไปต้องมีข้อตกลงเกี่ยวกับสภาพการจ้างเป็นหนังสือ; หากสงสัยว่ามีหรือไม่ ให้ข้อบังคับเกี่ยวกับการทำงานเป็นข้อตกลงตามฐานกฎหมาย
  2. ระยะเวลาที่ตกลงกันต้องไม่เกิน 3 ปี; หากไม่กำหนดระยะเวลาให้ถือว่า 1 ปี และเมื่อครบแล้วไม่มีการเจรจาใหม่ให้มีผลต่อครั้งละ 1 ปี
  3. ข้อตกลงที่เกิดจากข้อเรียกร้องต้องทำเป็นหนังสือ ลงชื่อให้ครบ ปิดประกาศอย่างน้อย 30 วันโดยเริ่มภายใน 3 วันนับแต่ตกลง และจดทะเบียนภายใน 15 วัน
  4. สิทธิในข้อตกลงต่ำกว่ากฎหมายขั้นต่ำไม่ได้; เก็บทะเบียนฉบับมีผลและเชื่อมกับ policy/payroll ไม่ใช้ไฟล์ร่างหรือฉบับหมดอายุ
ตัวอย่างและวิธีใช้กับกรณีจริง
  1. โบนัสจ่ายต่อเนื่องตามสูตรจนเป็นสภาพการจ้าง: ตรวจข้อตกลงและวิธีปฏิบัติจริงก่อนเปลี่ยน
  2. ข้อตกลงใหม่ให้สิทธิต่ำกว่ากฎหมาย: ส่วนที่ต่ำกว่าขั้นต่ำใช้ไม่ได้แม้คู่สัญญาลงชื่อ
รายการตรวจของบริษัทและลูกจ้าง

เก็บ agreement register และ expiry/renewal calendar; ตรวจว่าการออก policy ใหม่ขัด agreement หรือไม่

  1. เก็บ agreement register และ expiry/renewal calendar
  2. ตรวจว่าการออก policy ใหม่ขัด agreement หรือไม่
  3. ตั้งทีมเจรจาที่มีอำนาจตัดสินจริงและควบคุมเส้นตายรายขั้น
  4. แยกการบริหารงานปกติออกจากการตอบโต้ผู้ใช้สิทธิแรงงานสัมพันธ์

เอกสารที่บริษัทควรเปิดพร้อมกัน

  1. ข้อตกลงสภาพการจ้างและทะเบียนฉบับที่มีผล
  2. ข้อเรียกร้อง หนังสือแต่งตั้งผู้แทน และหลักฐานรับ
  3. บันทึกเจรจา ประนอมข้อพิพาท และมติ
  4. หนังสือแจ้งหน่วยงานและหลักฐานวันเวลา

สิทธิ collective อาจผูกพันกลุ่มบุคคลตามกฎหมาย ไม่ใช่เฉพาะผู้เซ็นทุกคน

  1. สิทธิ collective อาจผูกพันกลุ่มบุคคลตามกฎหมาย ไม่ใช่เฉพาะผู้เซ็นทุกคน
  2. ตรวจคุณสมบัติผู้มีสิทธิ รูปแบบการแต่งตั้ง และวันรับเอกสารทุกขั้น
  3. การรวมกลุ่มหรือหยุดงานต้องเดินตามขั้นตอนเฉพาะ ไม่ใช่เพียงมีมติภายใน

คำถามข้อเท็จจริงก่อนโต้แย้ง

  1. ใครอยู่ในบังคับของเรื่อง “ข้อตกลงเกี่ยวกับสภาพการจ้าง” และมีข้อยกเว้นจากงาน สถานะ หรือเหตุการณ์ใด
  2. ข้อเท็จจริงเรื่อง เนื้อหาที่กฎหมายกำหนด เป็นอย่างไรในวันที่สิทธิเกิด
  3. ข้อเท็จจริงเรื่อง คู่สัญญา เป็นอย่างไรในวันที่สิทธิเกิด
  4. ข้อเท็จจริงเรื่อง วิธีเกิดข้อตกลง เป็นอย่างไรในวันที่สิทธิเกิด
  5. ข้อเท็จจริงเรื่อง ผลผูกพัน เป็นอย่างไรในวันที่สิทธิเกิด
  6. เอกสารฉบับใดมีผลในวันเกิดเหตุ และการปฏิบัติจริงตรงกับเอกสารหรือไม่
REF

กฎหมายและเอกสารอ้างอิง

ตรวจทานวันที่ 14 สิงหาคม 2569 และปรับปรุงสื่อการสอนพร้อมตรวจทานเพิ่มเติม 9 ตุลาคม 2569 การใช้กับกรณีจริงต้องพิจารณาตัวบทที่มีผล ประกาศที่เกี่ยวข้อง และข้อเท็จจริงของแต่ละกรณี

  1. พ.ร.บ.แรงงานสัมพันธ์ พ.ศ. 2518 มาตรา 5, 10–20 และกฎ/ประกาศที่เกี่ยวข้อง
  2. พระราชบัญญัติแรงงานสัมพันธ์ พ.ศ. 2518 — ราชกิจจานุเบกษา
  3. พระราชบัญญัติคุ้มครองแรงงาน พ.ศ. 2541 — ราชกิจจานุเบกษา
  4. กองนิติการ กรมสวัสดิการและคุ้มครองแรงงาน — กฎหมายคุ้มครองแรงงาน
MORE

บทความที่เกี่ยวข้อง