บริษัทมีลูกจ้าง 20 คนขึ้นไป ต้องมีข้อตกลงเกี่ยวกับสภาพการจ้างหรือไม่ และเปลี่ยนแปลงได้เมื่อไร
สถานประกอบกิจการที่มีลูกจ้างตั้งแต่ 20 คนขึ้นไปต้องมีข้อตกลงเกี่ยวกับสภาพการจ้างเป็นหนังสือ ถ้าไม่มี ให้ถือข้อบังคับเกี่ยวกับการทำงานเป็นข้อตกลง ข้อตกลงมีผลตามที่ตกลงไม่เกิน 3 ปี ถ้าไม่ระบุมีผล 1 ปี และเมื่อครบกำหนดโดยไม่มีข้อเรียกร้องใหม่ ให้มีผลต่อไปคราวละ 1 ปี ระหว่างที่ข้อตกลงมีผล นายจ้างจะเปลี่ยนให้ขัดไม่ได้ เว้นแต่เป็นคุณแก่ลูกจ้างยิ่งกว่า
ขอบเขตและหลักตัดสินที่ต้องใช้
พ.ร.บ.แรงงานสัมพันธ์ พ.ศ. 2518 มาตรา 5, 10–20 และกฎ/ประกาศที่เกี่ยวข้อง
บทความนี้ครอบคลุม
- ใครต้องมีข้อตกลง
- เนื้อหาที่กฎหมายกำหนด
- ระยะเวลาและการต่ออายุ
- การจดทะเบียนและปิดประกาศ
- ผลผูกพัน
- การเปลี่ยนแปลงระหว่างมีผล
หลักตัดสินที่ต้องใช้
- สถานประกอบกิจการที่มีลูกจ้างตั้งแต่ 20 คนขึ้นไป ต้องมีข้อตกลงเกี่ยวกับสภาพการจ้างเป็นหนังสือ (พ.ร.บ.แรงงานสัมพันธ์ ม.10)
- ถ้าไม่มีข้อตกลง ให้ถือว่าข้อบังคับเกี่ยวกับการทำงานเป็นข้อตกลงเกี่ยวกับสภาพการจ้าง
- มีผลตามที่ตกลงไม่เกิน 3 ปี ถ้าไม่กำหนดมีผล 1 ปี และต่ออายุคราวละ 1 ปีเมื่อไม่มีข้อเรียกร้องใหม่ (ม.12)
- เมื่อตกลงกันได้ ต้องปิดประกาศและจดทะเบียนต่ออธิบดีหรือผู้ได้รับมอบหมายภายในกำหนด (ม.18)
- ระหว่างข้อตกลงมีผล นายจ้างจะทำสัญญาจ้างที่ขัดหรือแย้งไม่ได้ เว้นแต่เป็นคุณแก่ลูกจ้างยิ่งกว่า (ม.20)
ตัดสินใจทีละขั้น
ไล่คำถามจากบนลงล่าง และหยุดเมื่อเจอผลลัพธ์แรก
- 01สถานประกอบกิจการมีลูกจ้างตั้งแต่ 20 คนขึ้นไปหรือไม่ใช่ไปข้อถัดไปไม่ใช่ไม่บังคับให้มีข้อตกลง แต่ยังเจรจาตามขั้นตอนได้
- 02มีข้อตกลงเกี่ยวกับสภาพการจ้างเป็นหนังสือแล้วหรือไม่ใช่ไปข้อถัดไปไม่ใช่ให้ถือข้อบังคับเกี่ยวกับการทำงานเป็นข้อตกลง
- 03ข้อตกลงยังมีผลอยู่หรือไม่ใช่เปลี่ยนได้เฉพาะที่เป็นคุณยิ่งกว่า อย่างอื่นต้องรอยื่นข้อเรียกร้องไม่ใช่ยื่นข้อเรียกร้องและเจรจาข้อตกลงฉบับใหม่
มุมบริษัทและฝ่าย HR: สิ่งที่ต้องทำให้ครบ

ทำทะเบียนข้อตกลงพร้อมวันเริ่ม วันหมดอายุ และกำหนดต่ออายุ ตรวจทุกนโยบายใหม่ว่าขัดข้อตกลงที่มีผลอยู่หรือไม่ และเก็บหลักฐานการปิดประกาศและการจดทะเบียน
- ทำทะเบียนข้อตกลงพร้อมวันหมดอายุและต่ออายุ
- เก็บหลักฐานการปิดประกาศและจดทะเบียน
- ตรวจนโยบายใหม่กับข้อตกลงที่มีผล
- วางแผนเจรจาก่อนครบกำหนด
เอกสารและหลักฐานที่ต้องเก็บ
- ข้อตกลงเกี่ยวกับสภาพการจ้างฉบับลงนาม
- หลักฐานการจดทะเบียนและปิดประกาศ
- ทะเบียนข้อตกลงและกำหนดต่ออายุ
- บันทึกการเจรจา
มุมลูกจ้าง: ตรวจสิทธิจากเงื่อนไขและหลักฐาน
สิทธิตามข้อตกลงร่วมอาจผูกพันลูกจ้างกลุ่มหนึ่งตามกฎหมาย ไม่ใช่เฉพาะผู้เซ็นทุกคน ขอดูข้อตกลงฉบับที่มีผลและวันหมดอายุ
- ขอดูข้อตกลงฉบับที่มีผล
- ตรวจวันหมดอายุและการต่ออายุ
- แจ้งตัวแทนหรือสหภาพเมื่อนโยบายขัดข้อตกลง
เมื่อเห็นต่างหรือยังไม่ได้รับการแก้ไข
- ระบุให้ชัดว่าอยู่ขั้นใด: ยื่นข้อเรียกร้อง เจรจา ข้อพิพาทที่ตกลงกันไม่ได้ หรือก่อนปิดงานหรือนัดหยุดงาน
- ติดต่อพนักงานประนอมข้อพิพาทแรงงานตามขั้นตอนและกำหนดเวลาที่กฎหมายกำหนด
- เก็บหนังสือส่งและรับ รายชื่อผู้แทน บันทึกการเจรจา และประกาศทุกฉบับไว้เป็นหลักฐาน
ลำดับเวลาและกำหนดที่ต้องไม่พลาด
- ตกลงกันได้ทำเป็นหนังสือและลงนามโดยผู้มีอำนาจ
- หลังตกลงปิดประกาศให้ลูกจ้างทราบและจดทะเบียนภายในกำหนด
- ระหว่างมีผลตรวจนโยบายใหม่ไม่ให้ขัด
- ใกล้หมดอายุตัดสินใจยื่นข้อเรียกร้อง มิฉะนั้นต่ออายุ 1 ปี
ตัวอย่างคำนวณและการตัดสินกับกรณีจริง
ข้อตกลงไม่ระบุระยะเวลา
บริษัทกับสหภาพตกลงเรื่องโบนัสและค่าครองชีพ ลงนามวันที่ 1 เมษายน 2568 โดยไม่ระบุระยะเวลา และไม่มีฝ่ายใดยื่นข้อเรียกร้องใหม่
- ระยะเวลาเมื่อไม่กำหนด1 ปี
- ครบกำหนดครั้งแรก31 มี.ค. 2569
- ไม่มีข้อเรียกร้องใหม่ต่ออีก 1 ปี
ออกนโยบายใหม่ระหว่างข้อตกลงมีผล
ข้อตกลงกำหนดค่ากะ 100 บาทต่อกะ บริษัทออกนโยบายใหม่ลดเหลือ 80 บาท
- ข้อตกลงยังมีผลใช่
- นโยบายใหม่เป็นคุณยิ่งกว่าไม่
ความเข้าใจผิดที่ต้องหยุดก่อน
ทดสอบความเข้าใจ 3 ข้อ
เลือกคำตอบเพื่อดูเฉลยและเหตุผล
1สถานประกอบกิจการที่มีลูกจ้างกี่คนขึ้นไปต้องมีข้อตกลงเกี่ยวกับสภาพการจ้าง
เฉลย B · พ.ร.บ.แรงงานสัมพันธ์ มาตรา 10 กำหนด 20 คนขึ้นไป
2ข้อตกลงที่ไม่ระบุระยะเวลามีผลกี่ปี
เฉลย A · มาตรา 12 ให้มีผล 1 ปี
3ระหว่างข้อตกลงมีผล นายจ้างเปลี่ยนเงื่อนไขอะไรได้
เฉลย B · มาตรา 20 ห้ามขัดข้อตกลง เว้นแต่เป็นคุณยิ่งกว่า
คู่มือปฏิบัติฉบับเต็มสำหรับทีม HR
รวม Workflow 7 จุด หลักตัดสิน ตัวอย่าง และรายการตรวจฉบับเต็มตามมาตรฐาน Knowledge ของ HR-LAB เปิดดูเมื่อต้องใช้กับกรณีจริง
Workflow เฉพาะเรื่อง: เจ็ดจุดที่ต้องปิดให้ครบ
| FIELD | สิ่งที่ต้องทำกับเรื่องนี้ | หลักฐานขั้นต่ำ |
|---|---|---|
| Trigger | เริ่มเคสเมื่อเกิดคำขอ เหตุการณ์ หรือผล Payroll ที่เกี่ยวกับ ข้อตกลงเกี่ยวกับสภาพการจ้าง | บันทึกรับเรื่องพร้อมวัน เวลา ผู้แจ้ง และช่วงสิทธิ |
| Owner | Employee Relations ร่วมกับคณะผู้แทน นายจ้างระดับตัดสินใจ และที่ปรึกษากฎหมายแรงงานสัมพันธ์ | ผู้รับผิดชอบ ผู้ตรวจ ผู้อนุมัติ และผู้มีอำนาจลงนาม |
| Action | สถานประกอบกิจการที่มีลูกจ้างตั้งแต่ 20 คนขึ้นไปต้องมีข้อตกลงเกี่ยวกับสภาพการจ้างเป็นหนังสือ; หากสงสัยว่ามีหรือไม่ ให้ข้อบังคับเกี่ยวกับการทำงานเป็นข้อตกลงตามฐานกฎหมาย; ระยะเวลาที่ตกลงกันต้องไม่เกิน 3 ปี; หากไม่กำหนดระยะเวลาให้ถือว่า 1 ปี และเมื่อครบแล้วไม่มีการเจรจาใหม่ให้มีผลต่อครั้งละ 1 ปี; เก็บ agreement register และ expiry/renewal calendar | บันทึกการตรวจองค์ประกอบ ข้อยกเว้น และการอนุมัติ |
| Documents | ข้อตกลงสภาพการจ้างและทะเบียนฉบับที่มีผล; ข้อเรียกร้อง หนังสือแต่งตั้งผู้แทน และหลักฐานรับ; บันทึกเจรจา ประนอมข้อพิพาท และมติ | ต้นฉบับ/สำเนาที่ตรวจสอบแหล่งที่มาและเวอร์ชันได้ |
| Deadline | สถานประกอบกิจการที่มีลูกจ้างตั้งแต่ 20 คนขึ้นไปต้องมีข้อตกลงเกี่ยวกับสภาพการจ้างเป็นหนังสือ; ระยะเวลาที่ตกลงกันต้องไม่เกิน 3 ปี; หากไม่กำหนดระยะเวลาให้ถือว่า 1 ปี และเมื่อครบแล้วไม่มีการเจรจาใหม่ให้มีผลต่อครั้งละ 1 ปี; ข้อตกลงที่เกิดจากข้อเรียกร้องต้องทำเป็นหนังสือ ลงชื่อให้ครบ ปิดประกาศอย่างน้อย 30 วันโดยเริ่มภายใน 3 วันนับแต่ตกลง และจดทะเบียนภายใน 15 วัน | วันเริ่มนับ วันครบกำหนด และหลักฐานส่ง/รับ |
| Evidence | เชื่อมข้อเท็จจริง เอกสาร สูตร/ขั้นตอน ผลอนุมัติ และผลในระบบสำหรับ ข้อตกลงเกี่ยวกับสภาพการจ้าง | decision record ผลคำนวณ/ผลดำเนินการ และ audit trail ที่มีผู้ตรวจทาน |
| Consequence | ต้องอธิบาย scope of binding effect ตาม §§12–20 อย่างแม่นยำ; อย่ารวมกับ CBA ต่างประเทศแบบทั่วไป | แผนแก้ไข ผู้รับผิดชอบ กำหนดเสร็จ และช่องทางทักท้วง |
ขอบเขตและหลักตัดสินฉบับเต็ม
เรื่องนี้คืออะไร และต้องตรวจใครบ้าง
- เนื้อหาที่กฎหมายกำหนด
- คู่สัญญา
- วิธีเกิดข้อตกลง
- ผลผูกพัน
- ระยะเวลา
- การต่ออายุเมื่อไม่มีการเรียกร้องใหม่
- การเปลี่ยนแปลงที่เป็นคุณ/ไม่เป็นคุณ
- การจดทะเบียน/ปิดประกาศตามกรณี
- A workplace with at least 20 employees must have a written employment-conditions agreement; where existence is uncertain, statutory work rules are treated as the agreement for this purpose.
- An agreed term may not exceed three years. If no term is specified it is one year, and absent a new negotiation it continues for successive one-year periods.
- An agreement resulting from demands must be written and properly signed, posted for at least 30 days beginning within three days after agreement, and registered within 15 days.
- An agreement cannot reduce statutory minimum rights; maintain a controlled register linked to policy and payroll rather than relying on a draft or expired copy.
หลักตัดสินตามมาตรฐาน Knowledge
- สถานประกอบกิจการที่มีลูกจ้างตั้งแต่ 20 คนขึ้นไปต้องมีข้อตกลงเกี่ยวกับสภาพการจ้างเป็นหนังสือ; หากสงสัยว่ามีหรือไม่ ให้ข้อบังคับเกี่ยวกับการทำงานเป็นข้อตกลงตามฐานกฎหมาย
- ระยะเวลาที่ตกลงกันต้องไม่เกิน 3 ปี; หากไม่กำหนดระยะเวลาให้ถือว่า 1 ปี และเมื่อครบแล้วไม่มีการเจรจาใหม่ให้มีผลต่อครั้งละ 1 ปี
- ข้อตกลงที่เกิดจากข้อเรียกร้องต้องทำเป็นหนังสือ ลงชื่อให้ครบ ปิดประกาศอย่างน้อย 30 วันโดยเริ่มภายใน 3 วันนับแต่ตกลง และจดทะเบียนภายใน 15 วัน
- สิทธิในข้อตกลงต่ำกว่ากฎหมายขั้นต่ำไม่ได้; เก็บทะเบียนฉบับมีผลและเชื่อมกับ policy/payroll ไม่ใช้ไฟล์ร่างหรือฉบับหมดอายุ
- A workplace with at least 20 employees must have a written employment-conditions agreement; where existence is uncertain, statutory work rules are treated as the agreement for this purpose.
- An agreed term may not exceed three years. If no term is specified it is one year, and absent a new negotiation it continues for successive one-year periods.
- An agreement resulting from demands must be written and properly signed, posted for at least 30 days beginning within three days after agreement, and registered within 15 days.
- An agreement cannot reduce statutory minimum rights; maintain a controlled register linked to policy and payroll rather than relying on a draft or expired copy.
ตัวอย่างและวิธีใช้กับกรณีจริง
- โบนัสจ่ายต่อเนื่องตามสูตรจนเป็นสภาพการจ้าง: ตรวจข้อตกลงและวิธีปฏิบัติจริงก่อนเปลี่ยน
- ข้อตกลงใหม่ให้สิทธิต่ำกว่ากฎหมาย: ส่วนที่ต่ำกว่าขั้นต่ำใช้ไม่ได้แม้คู่สัญญาลงชื่อ
- Case 1 — Test a real employment-conditions agreements scenario against this rule: A workplace with at least 20 employees must have a written employment-conditions agreement; where existence is uncertain, statutory work rules are treated as the agreement for this purpose. Record the facts and evidence supporting each element.
- Case 2 — Change one material fact and test the result against this rule: An agreed term may not exceed three years. If no term is specified it is one year, and absent a new negotiation it continues for successive one-year periods. Recalculate or rerun the workflow instead of copying the first outcome.
รายการตรวจของบริษัทและลูกจ้าง
เก็บ agreement register และ expiry/renewal calendar; ตรวจว่าการออก policy ใหม่ขัด agreement หรือไม่
- เก็บ agreement register และ expiry/renewal calendar
- ตรวจว่าการออก policy ใหม่ขัด agreement หรือไม่
- ตั้งทีมเจรจาที่มีอำนาจตัดสินจริงและควบคุมเส้นตายรายขั้น
- แยกการบริหารงานปกติออกจากการตอบโต้ผู้ใช้สิทธิแรงงานสัมพันธ์
- Turn the rules for employment-conditions agreements into an owned workflow with controlled documents, deadlines, review, and a traceable HRIS or payroll result.
- Appoint a negotiation team with real authority and control each statutory deadline
- Separate ordinary management from retaliation against persons exercising labour-relations rights
เอกสารที่บริษัทควรเปิดพร้อมกัน
- ข้อตกลงสภาพการจ้างและทะเบียนฉบับที่มีผล
- ข้อเรียกร้อง หนังสือแต่งตั้งผู้แทน และหลักฐานรับ
- บันทึกเจรจา ประนอมข้อพิพาท และมติ
- หนังสือแจ้งหน่วยงานและหลักฐานวันเวลา
- Effective employment-condition agreement and register
- Demand, representative appointment, and receipt evidence
- Negotiation, conciliation, and resolution records
- Official notices and timestamp evidence
สิทธิ collective อาจผูกพันกลุ่มบุคคลตามกฎหมาย ไม่ใช่เฉพาะผู้เซ็นทุกคน
- สิทธิ collective อาจผูกพันกลุ่มบุคคลตามกฎหมาย ไม่ใช่เฉพาะผู้เซ็นทุกคน
- ตรวจคุณสมบัติผู้มีสิทธิ รูปแบบการแต่งตั้ง และวันรับเอกสารทุกขั้น
- การรวมกลุ่มหรือหยุดงานต้องเดินตามขั้นตอนเฉพาะ ไม่ใช่เพียงมีมติภายใน
- Check the facts, applicable conditions, dates, documents, and calculation or decision record for employment-conditions agreements before accepting or challenging the outcome.
- Check eligibility, appointment form, and receipt date at every step
- Collective action or a strike must follow the statutory process, not only an internal vote
คำถามข้อเท็จจริงก่อนโต้แย้ง
- ใครอยู่ในบังคับของเรื่อง “ข้อตกลงเกี่ยวกับสภาพการจ้าง” และมีข้อยกเว้นจากงาน สถานะ หรือเหตุการณ์ใด
- ข้อเท็จจริงเรื่อง เนื้อหาที่กฎหมายกำหนด เป็นอย่างไรในวันที่สิทธิเกิด
- ข้อเท็จจริงเรื่อง คู่สัญญา เป็นอย่างไรในวันที่สิทธิเกิด
- ข้อเท็จจริงเรื่อง วิธีเกิดข้อตกลง เป็นอย่างไรในวันที่สิทธิเกิด
- ข้อเท็จจริงเรื่อง ผลผูกพัน เป็นอย่างไรในวันที่สิทธิเกิด
- เอกสารฉบับใดมีผลในวันเกิดเหตุ และการปฏิบัติจริงตรงกับเอกสารหรือไม่
- Who is covered by “Employment-conditions Agreements”, and what work, status, or event creates an exclusion?
- What were the actual facts about A workplace with at least 20 employees must have a written employment-conditions agreement; where existence is uncertain, statutory work rules are treated as the agreement for this purpose. when the right arose?
- What were the actual facts about An agreed term may not exceed three years. If no term is specified it is one year, and absent a new negotiation it continues for successive one-year periods. when the right arose?
- What were the actual facts about An agreement resulting from demands must be written and properly signed, posted for at least 30 days beginning within three days after agreement, and registered within 15 days. when the right arose?
- What were the actual facts about An agreement cannot reduce statutory minimum rights; maintain a controlled register linked to policy and payroll rather than relying on a draft or expired copy. when the right arose?
- Which document version applied on the event date, and did actual practice match it?
กฎหมายและเอกสารอ้างอิง
ตรวจทานวันที่ 14 สิงหาคม 2569 และปรับปรุงสื่อการสอนพร้อมตรวจทานเพิ่มเติม 9 ตุลาคม 2569 การใช้กับกรณีจริงต้องพิจารณาตัวบทที่มีผล ประกาศที่เกี่ยวข้อง และข้อเท็จจริงของแต่ละกรณี
- พ.ร.บ.แรงงานสัมพันธ์ พ.ศ. 2518 มาตรา 5, 10–20 และกฎ/ประกาศที่เกี่ยวข้อง
- พระราชบัญญัติแรงงานสัมพันธ์ พ.ศ. 2518 — ราชกิจจานุเบกษา
- พระราชบัญญัติคุ้มครองแรงงาน พ.ศ. 2541 — ราชกิจจานุเบกษา
- กองนิติการ กรมสวัสดิการและคุ้มครองแรงงาน — กฎหมายคุ้มครองแรงงาน

