HR-LAB · วินัยและข้อพิพาทภายใน

การร้องทุกข์ของลูกจ้าง

ระบบร้องทุกข์ที่ใช้ได้จริงต้องมีอะไร ช่องทางสำรองเมื่อผู้ถูกร้องเป็นหัวหน้าหรือ HR การรักษาความลับแค่ไหน และการป้องกันการตอบโต้

Handout PDF
อ่านบทความ ↓
ตรวจทาน 14 สิงหาคม 2569 · ปรับปรุงสื่อการสอน 9 ตุลาคม 2569
ม.108ข้อบังคับต้องมีหัวข้อการร้องทุกข์พ.ร.บ.
2ช่องทางช่องทางหลักและช่องทางสำรอง
จำเป็นการเปิดเผยไม่ใช่ความลับ 100%
ห้ามตอบโต้คุ้มครองผู้ร้องและพยาน
KNOWLEDGEวินัยและข้อพิพาทภายใน
UPDATED9 ต.ค. 69
SLIDES14 สไลด์พร้อมนำเสนอ
2 VIEWSบริษัท / ลูกจ้าง
คำถามหลัก

พนักงานร้องเรียนหัวหน้าของตัวเอง บริษัทควรรับเรื่องและดำเนินการอย่างไร

คำตอบสั้น

ข้อบังคับเกี่ยวกับการทำงานต้องมีเรื่องการร้องทุกข์ ระบุขอบเขต ช่องทาง ขั้นตอน และระยะเวลาพิจารณา ระบบที่ดีมีช่องทางสำรองที่ข้ามผู้บังคับบัญชาได้ สอบข้อเท็จจริงโดยผู้ไม่มีส่วนได้เสีย เปิดข้อมูลเท่าที่จำเป็น แจ้งผลและช่องทางทบทวน และป้องกันการตอบโต้ผู้ร้อง การร้องภายในไม่ตัดสิทธิร้องหน่วยงานรัฐตามกฎหมาย

มุมบริษัทและฝ่าย HRสิ่งที่ต้องตั้งค่า ตรวจ และเก็บหลักฐานมุมลูกจ้างสิทธิที่ต้องตรวจ หลักฐาน และช่องทางทักท้วง
01

ขอบเขตและหลักตัดสินที่ต้องใช้

พ.ร.บ.คุ้มครองแรงงาน มาตรา 108 (หัวข้อร้องทุกข์ในข้อบังคับ); work rules; whistleblowing/PDPA ตามกรณี

บทความนี้ครอบคลุม

  • ขอบเขตเรื่องร้องทุกข์
  • ช่องทางหลักและสำรอง
  • ผู้พิจารณาที่เป็นกลาง
  • การรักษาความลับ
  • กำหนดเวลาและการแจ้งผล
  • ป้องกันการตอบโต้

หลักตัดสินที่ต้องใช้

  1. ข้อบังคับเกี่ยวกับการทำงานต้องมีหัวข้อการร้องทุกข์ (ม.108)
  2. ระบุขอบเขต ช่องทาง ขั้นตอนพิจารณา และระยะเวลาให้ชัด
  3. มีช่องทางสำรองเมื่อผู้ถูกร้องเป็นหัวหน้าหรือฝ่ายบุคคล
  4. เปิดเผยข้อมูลเท่าที่จำเป็นต่อการสอบข้อเท็จจริง และคุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคล
  5. การร้องทุกข์ภายในไม่ตัดสิทธิลูกจ้างที่จะร้องต่อหน่วยงานรัฐหรือใช้สิทธิตามกฎหมาย
02

ตัดสินใจทีละขั้น

ไล่คำถามจากบนลงล่าง และหยุดเมื่อเจอผลลัพธ์แรก

  1. 01ผู้ถูกร้องเป็นหัวหน้าโดยตรงหรือฝ่ายบุคคลหรือไม่
    ใช่ส่งเรื่องผ่านช่องทางสำรองและผู้พิจารณาที่เป็นกลาง
    ไม่ใช่ไปข้อถัดไป
  2. 02เป็นเรื่องที่ต้องใช้กระบวนการเฉพาะ เช่น การล่วงละเมิดหรือการแจ้งเบาะแสหรือไม่
    ใช่ใช้ขั้นตอนเฉพาะเรื่องนั้นพร้อมมาตรการคุ้มครอง
    ไม่ใช่ไปข้อถัดไป
  3. 03สอบข้อเท็จจริงและแจ้งผลภายในกำหนดหรือไม่
    ใช่แจ้งผล การแก้ไข และช่องทางทบทวน
    ไม่ใช่แจ้งความคืบหน้าและกำหนดใหม่เป็นลายลักษณ์อักษร
03

มุมบริษัทและฝ่าย HR: สิ่งที่ต้องทำให้ครบ

ระบบที่ดีต้องทำให้คำตัดสิน เอกสาร และผลใน Payroll หรือ HRIS เชื่อมกัน

แยกประเภทเรื่องให้ชัด: ข้อร้องเรียนทั่วไป ข้อร้องทุกข์เรื่องสภาพการจ้าง การล่วงละเมิด และการแจ้งเบาะแส ทำ case log กำหนดผู้เข้าถึงเท่าที่จำเป็น และบันทึกผลกับการแก้ไข

  1. เขียนขั้นตอนร้องทุกข์ในข้อบังคับพร้อมกำหนดเวลา
  2. เปิดช่องทางสำรองที่ข้ามผู้บังคับบัญชา
  3. ทำ case log และจำกัดผู้เข้าถึง
  4. มีมาตรการป้องกันการตอบโต้

เอกสารและหลักฐานที่ต้องเก็บ

  • ข้อบังคับเรื่องการร้องทุกข์
  • แบบรับเรื่องและเลขเรื่อง
  • บันทึกการสอบข้อเท็จจริง
  • หนังสือแจ้งผลและการแก้ไข
  • บันทึกการติดตามหลังปิดเรื่อง
04

มุมลูกจ้าง: ตรวจสิทธิจากเงื่อนไขและหลักฐาน

รู้ช่องทางและเก็บหลักฐานไว้ ใช้ช่องทางสำรองถ้าผู้ถูกร้องคือหัวหน้า และการร้องภายในไม่ได้ตัดสิทธิร้องเรียนต่อหน่วยงานรัฐ

  1. บันทึกเหตุการณ์ วันเวลา และพยาน
  2. ใช้ช่องทางสำรองเมื่อหัวหน้าเกี่ยวข้อง
  3. ขอเลขเรื่องและกำหนดแจ้งผล

เมื่อเห็นต่างหรือยังไม่ได้รับการแก้ไข

  1. ขอทราบข้อกล่าวหา ข้อบังคับที่ใช้ หลักฐาน และโอกาสชี้แจง เก็บหนังสือเตือนหรือคำสั่งทุกฉบับ
  2. ใช้ช่องร้องทุกข์ที่ข้ามหัวหน้าได้ เมื่อผู้ถูกร้องเป็นหัวหน้าหรือฝ่ายบุคคล และขอให้ผู้ไม่มีส่วนได้เสียทบทวน
  3. ถ้ามีการหักเงิน พักงานไม่ชอบ หรือเลิกจ้าง ให้ยื่นเรื่องเงินหรือการเลิกจ้างแยกต่อพนักงานตรวจแรงงานหรือศาลแรงงาน
05

ลำดับเวลาและกำหนดที่ต้องไม่พลาด

  1. วันรับเรื่องลงทะเบียน ให้เลขเรื่อง และแจ้งขั้นตอน
  2. ภายในกำหนดตามข้อบังคับสอบข้อเท็จจริงโดยผู้ไม่มีส่วนได้เสีย
  3. เมื่อได้ผลแจ้งผลและการแก้ไขเป็นลายลักษณ์อักษร
  4. หลังปิดเรื่องติดตามการตอบโต้และประสิทธิผลของการแก้ไข
06

ตัวอย่างคำนวณและการตัดสินกับกรณีจริง

01

ร้องเรียนหัวหน้าเรื่องการแบ่งงาน

พนักงานร้องว่าหัวหน้ามอบงานล่วงเวลาให้เฉพาะตนเองเกือบทุกสัปดาห์ และไม่กล้าร้องผ่านหัวหน้า

  1. ช่องทางที่ใช้ช่องทางสำรอง
  2. ผู้พิจารณาผู้จัดการฝ่ายอื่น
  3. ข้อมูลที่ตรวจตารางงานและ OT 3 เดือน
ตรวจข้อมูลจริง ถ้าพบการกระจายงานไม่เป็นธรรม ให้ปรับวิธีมอบงานและติดตามผล โดยคุ้มครองผู้ร้องจากการตอบโต้
02

ผู้ร้องขอให้ปิดชื่อทั้งหมด

ผู้ร้องขอให้ไม่เปิดเผยชื่อเลย แต่เรื่องที่ร้องต้องให้ผู้ถูกร้องชี้แจงข้อเท็จจริงเฉพาะเหตุการณ์

  1. เปิดเผยได้เฉพาะที่จำเป็น
  2. แจ้งผู้ร้องล่วงหน้าต้องทำ
อธิบายตั้งแต่ต้นว่าจะเปิดเผยข้อมูลเท่าที่จำเป็น และใช้มาตรการป้องกันการตอบโต้
07

ความเข้าใจผิดที่ต้องหยุดก่อน

เข้าใจผิดต้องร้องผ่านหัวหน้าเท่านั้น
ที่ถูกต้องต้องมีช่องทางสำรองเมื่อหัวหน้าเป็นผู้ถูกร้อง
เข้าใจผิดเก็บเป็นความลับได้ 100%
ที่ถูกต้องเปิดเผยเท่าที่จำเป็นต่อการสอบข้อเท็จจริง
เข้าใจผิดร้องภายในแล้วร้องหน่วยงานรัฐไม่ได้
ที่ถูกต้องไม่ตัดสิทธิตามกฎหมาย
08

ทดสอบความเข้าใจ 3 ข้อ

เลือกคำตอบเพื่อดูเฉลยและเหตุผล

1เรื่องการร้องทุกข์ต้องอยู่ในเอกสารใด

2ผู้ถูกร้องคือหัวหน้าโดยตรง ควรทำอย่างไร

3สัญญากับผู้ร้องเรื่องความลับควรเป็นแบบใด

09

คู่มือปฏิบัติฉบับเต็มสำหรับทีม HR

รวม Workflow 7 จุด หลักตัดสิน ตัวอย่าง และรายการตรวจฉบับเต็มตามมาตรฐาน Knowledge ของ HR-LAB เปิดดูเมื่อต้องใช้กับกรณีจริง

Workflow เฉพาะเรื่อง: เจ็ดจุดที่ต้องปิดให้ครบ
FIELDสิ่งที่ต้องทำกับเรื่องนี้หลักฐานขั้นต่ำ
Triggerเริ่มเคสเมื่อเกิดคำขอ เหตุการณ์ หรือผล Payroll ที่เกี่ยวกับ การร้องทุกข์ของลูกจ้างบันทึกรับเรื่องพร้อมวัน เวลา ผู้แจ้ง และช่วงสิทธิ
OwnerEmployee Relations ร่วมกับหัวหน้างาน ผู้สอบสวน และผู้มีอำนาจลงโทษผู้รับผิดชอบ ผู้ตรวจ ผู้อนุมัติ และผู้มีอำนาจลงนาม
Actionข้อบังคับต้องกำหนดขอบเขต วิธี/ขั้นตอน การสอบสวน การยุติ และความคุ้มครองผู้ร้อง/ผู้เกี่ยวข้องตามมาตรา 109; ต้องมีช่องทางข้ามสายบังคับบัญชาเมื่อผู้ถูกร้องเป็นหัวหน้าหรือ HR และมีช่องทางเร่งด่วนเมื่อเสี่ยงอันตราย; มี alternate channelบันทึกการตรวจองค์ประกอบ ข้อยกเว้น และการอนุมัติ
Documentsข้อบังคับและนโยบายฉบับที่ใช้ในวันเกิดเหตุ; บันทึกข้อกล่าวหา พยาน เอกสาร และโอกาสชี้แจง; คำสั่ง/หนังสือเตือนพร้อมเหตุและวันที่ต้นฉบับ/สำเนาที่ตรวจสอบแหล่งที่มาและเวอร์ชันได้
Deadlineกำหนด acknowledgement, triage, investigation, outcome, appeal และ anti-retaliation พร้อมวันครบแต่ละช่วงวันเริ่มนับ วันครบกำหนด และหลักฐานส่ง/รับ
Evidenceเชื่อมข้อเท็จจริง เอกสาร สูตร/ขั้นตอน ผลอนุมัติ และผลในระบบสำหรับ การร้องทุกข์ของลูกจ้างdecision record ผลคำนวณ/ผลดำเนินการ และ audit trail ที่มีผู้ตรวจทาน
Consequenceอย่าสัญญา “เก็บเป็นความลับ 100%” เพราะการสอบสวนอาจต้องเปิดข้อมูลเท่าที่จำเป็นแผนแก้ไข ผู้รับผิดชอบ กำหนดเสร็จ และช่องทางทักท้วง
ขอบเขตและหลักตัดสินฉบับเต็ม

เรื่องนี้คืออะไร และต้องตรวจใครบ้าง

  1. scope
  2. ช่องทาง
  3. ผู้รับเรื่อง
  4. escalation
  5. กรณีผู้ถูกร้องเป็นหัวหน้า/HR
  6. confidentiality
  7. fact finding
  8. timeline
  9. response
  10. appeal/review
  11. anti-retaliation ตามกฎหมายที่เกี่ยวข้อง

หลักตัดสินตามมาตรฐาน Knowledge

  1. ข้อบังคับต้องกำหนดขอบเขต วิธี/ขั้นตอน การสอบสวน การยุติ และความคุ้มครองผู้ร้อง/ผู้เกี่ยวข้องตามมาตรา 109
  2. ต้องมีช่องทางข้ามสายบังคับบัญชาเมื่อผู้ถูกร้องเป็นหัวหน้าหรือ HR และมีช่องทางเร่งด่วนเมื่อเสี่ยงอันตราย
  3. รักษาความลับเท่าที่ทำได้ แต่ไม่สัญญาว่าจะปกปิดจากผู้จำเป็นต้องสอบสวนทั้งหมด
  4. กำหนด acknowledgement, triage, investigation, outcome, appeal และ anti-retaliation พร้อมวันครบแต่ละช่วง
ตัวอย่างและวิธีใช้กับกรณีจริง
  1. พนักงานร้องผู้บังคับบัญชาโดยตรง: ต้องมีช่องทางข้ามสายบังคับบัญชาและคุ้มครองการตอบโต้
  2. ร้องเรียนไม่ระบุตัวตนแต่มีข้อมูลตรวจสอบได้: แยกการคุ้มครองผู้ร้องจากมาตรฐานพิสูจน์ข้อกล่าวหา
รายการตรวจของบริษัทและลูกจ้าง

มี alternate channel; need-to-know access; case log; outcome documentation; แยก complaint, grievance, harassment, whistleblowing

  1. มี alternate channel
  2. need-to-know access
  3. case log
  4. outcome documentation
  5. แยก complaint, grievance, harassment, whistleblowing
  6. แยกผู้ร้อง ผู้สอบสวน ผู้พิจารณา และผู้อนุมัติเมื่อความเสี่ยงหรือผลประโยชน์ทับซ้อนสูง
  7. ใช้หลักสัดส่วนและความสม่ำเสมอ โดยเทียบกรณีใกล้เคียงและเหตุบรรเทา/เพิ่มโทษ

เอกสารที่บริษัทควรเปิดพร้อมกัน

  1. ข้อบังคับและนโยบายฉบับที่ใช้ในวันเกิดเหตุ
  2. บันทึกข้อกล่าวหา พยาน เอกสาร และโอกาสชี้แจง
  3. คำสั่ง/หนังสือเตือนพร้อมเหตุและวันที่
  4. หลักฐานส่งมอบ ผลติดตาม และการเก็บอย่างจำกัดสิทธิ
  5. บันทึกสัมภาษณ์ คำชี้แจง และหลักฐานว่าเปิดโอกาสให้ตอบข้อกล่าวหา

รู้ช่องทางและหลักฐาน; การร้องภายในไม่จำเป็นต้องตัดสิทธิร้องหน่วยงานรัฐ/ใช้สิทธิตามกฎหมาย

  1. รู้ช่องทางและหลักฐาน
  2. การร้องภายในไม่จำเป็นต้องตัดสิทธิร้องหน่วยงานรัฐ/ใช้สิทธิตามกฎหมาย
  3. ขอให้ข้อกล่าวหา เหตุการณ์ และข้อบังคับที่อ้างระบุชัดก่อนชี้แจง
  4. เก็บคำชี้แจงและหลักฐานที่ส่ง ไม่เซ็นรับสารภาพหากเป็นเพียงการรับเอกสาร

คำถามข้อเท็จจริงก่อนโต้แย้ง

  1. ใครอยู่ในบังคับของเรื่อง “การร้องทุกข์ของลูกจ้าง” และมีข้อยกเว้นจากงาน สถานะ หรือเหตุการณ์ใด
  2. ข้อเท็จจริงเรื่อง scope เป็นอย่างไรในวันที่สิทธิเกิด
  3. ข้อเท็จจริงเรื่อง ช่องทาง เป็นอย่างไรในวันที่สิทธิเกิด
  4. ข้อเท็จจริงเรื่อง ผู้รับเรื่อง เป็นอย่างไรในวันที่สิทธิเกิด
  5. ข้อเท็จจริงเรื่อง escalation เป็นอย่างไรในวันที่สิทธิเกิด
  6. เอกสารฉบับใดมีผลในวันเกิดเหตุ และการปฏิบัติจริงตรงกับเอกสารหรือไม่
REF

กฎหมายและเอกสารอ้างอิง

ตรวจทานวันที่ 14 สิงหาคม 2569 และปรับปรุงสื่อการสอนพร้อมตรวจทานเพิ่มเติม 9 ตุลาคม 2569 การใช้กับกรณีจริงต้องพิจารณาตัวบทที่มีผล ประกาศที่เกี่ยวข้อง และข้อเท็จจริงของแต่ละกรณี

  1. พ.ร.บ.คุ้มครองแรงงาน มาตรา 108 (หัวข้อร้องทุกข์ในข้อบังคับ); work rules; whistleblowing/PDPA ตามกรณี
  2. พระราชบัญญัติคุ้มครองแรงงาน พ.ศ. 2541 — ราชกิจจานุเบกษา
  3. กองนิติการ กรมสวัสดิการและคุ้มครองแรงงาน — กฎหมายคุ้มครองแรงงาน
MORE

บทความที่เกี่ยวข้อง