HR-LAB · การเริ่มต้นและสภาพการจ้าง

สัญญาจ้างแรงงาน

อะไรทำให้ความสัมพันธ์เป็น “สัญญาจ้างแรงงาน” สัญญาต้องเป็นหนังสือหรือไม่ ชื่อ “ฟรีแลนซ์” ช่วยได้แค่ไหน และข้อสัญญาใดใช้บังคับไม่ได้

Handout PDF
อ่านบทความ ↓
ตรวจทาน 14 สิงหาคม 2569 · ปรับปรุงสื่อการสอน 9 ตุลาคม 2569
วาจาก็ได้สัญญาจ้างแรงงานไม่ต้องทำเป็นหนังสือป.พ.พ. ม.575
ควบคุมตัวชี้วัดหลักทำงานภายใต้การบังคับบัญชาของผู้จ้าง
ขั้นต่ำลดไม่ได้ข้อสัญญาที่ต่ำกว่ากฎหมายใช้บังคับไม่ได้
ม.14/1ไม่เป็นธรรมศาลจำกัดผลของข้อที่เอาเปรียบเกินสมควรพ.ร.บ.
KNOWLEDGEการเริ่มต้นและสภาพการจ้าง
UPDATED9 ต.ค. 69
SLIDES14 สไลด์พร้อมนำเสนอ
2 VIEWSบริษัท / ลูกจ้าง
คำถามหลัก

คนที่ทำงานให้บริษัทคนนี้เป็นลูกจ้าง หรือเป็นผู้รับจ้างอิสระ และสัญญาที่ทำไว้ใช้บังคับได้แค่ไหน

คำตอบสั้น

สัญญาจ้างแรงงานเกิดเมื่อคนหนึ่งตกลงทำงานให้อีกฝ่ายภายใต้การบังคับบัญชา และอีกฝ่ายตกลงจ่ายค่าจ้างตลอดเวลาที่ทำงาน ทำด้วยวาจาก็ได้ ศาลดูข้อเท็จจริง เช่น การควบคุม เวลา การทำงานด้วยตนเอง และการจ่ายค่าตอบแทน มากกว่าชื่อสัญญา ข้อสัญญาที่ต่ำกว่าสิทธิขั้นต่ำใช้บังคับไม่ได้ และข้อที่เอาเปรียบเกินสมควร ศาลสั่งให้มีผลเท่าที่เป็นธรรมได้

มุมบริษัทและฝ่าย HRสิ่งที่ต้องตั้งค่า ตรวจ และเก็บหลักฐานมุมลูกจ้างสิทธิที่ต้องตรวจ หลักฐาน และช่องทางทักท้วง
01

ขอบเขตและหลักตัดสินที่ต้องใช้

ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ บรรพ 3 ลักษณะจ้างแรงงาน (โดยเฉพาะ ม.575 เป็นต้นไป); พ.ร.บ.คุ้มครองแรงงาน; แนวฎีกาเรื่อง employee vs contractor

บทความนี้ครอบคลุม

  • องค์ประกอบสัญญาจ้างแรงงาน
  • สัญญาวาจาและพฤติการณ์
  • ลูกจ้างกับผู้รับจ้างอิสระ
  • ข้อสัญญาที่ต่ำกว่าสิทธิขั้นต่ำ
  • ข้อสัญญาที่ไม่เป็นธรรม
  • ลูกจ้างรับเหมาค่าแรง

หลักตัดสินที่ต้องใช้

  1. สัญญาจ้างแรงงานคือการที่ลูกจ้างตกลงทำงานให้นายจ้าง และนายจ้างตกลงจ่ายสินจ้างตลอดเวลาที่ทำงาน (ป.พ.พ. ม.575)
  2. ไม่ต้องทำเป็นหนังสือ เกิดจากวาจาหรือพฤติการณ์ได้
  3. ตัดสินสถานะจากข้อเท็จจริง เช่น การบังคับบัญชา เวลาทำงาน การทำงานด้วยตนเอง และการจ่ายค่าตอบแทน ไม่ใช่ชื่อสัญญา
  4. ข้อตกลงที่ให้สิทธิต่ำกว่ากฎหมายคุ้มครองแรงงานใช้บังคับไม่ได้
  5. สัญญาที่ทำให้นายจ้างได้เปรียบเกินสมควร ศาลสั่งให้มีผลเพียงเท่าที่เป็นธรรมได้ (ม.14/1)
02

ตัดสินใจทีละขั้น

ไล่คำถามจากบนลงล่าง และหยุดเมื่อเจอผลลัพธ์แรก

  1. 01ผู้รับงานต้องทำงานด้วยตนเองภายใต้การบังคับบัญชาหรือควบคุมของผู้จ้างหรือไม่
    ใช่ไปข้อถัดไป
    ไม่ใช่อาจเป็นจ้างทำของหรือผู้รับเหมา ดูข้อเท็จจริงประกอบ
  2. 02ได้รับค่าตอบแทนตามเวลาหรือผลงานจากผู้จ้างเป็นประจำหรือไม่
    ใช่ไปข้อถัดไป
    ไม่ใช่อาจไม่ใช่สัญญาจ้างแรงงาน
  3. 03มีข้อสัญญาที่ให้สิทธิต่ำกว่ากฎหมายหรือไม่
    ใช่ข้อนั้นใช้บังคับไม่ได้ ใช้สิทธิตามกฎหมายแทน
    ไม่ใช่เป็นสัญญาจ้างแรงงานที่ใช้บังคับได้ ควรทำเป็นหนังสือให้ชัด
03

มุมบริษัทและฝ่าย HR: สิ่งที่ต้องทำให้ครบ

ระบบที่ดีต้องทำให้คำตัดสิน เอกสาร และผลใน Payroll หรือ HRIS เชื่อมกัน

สัญญาควรระบุตำแหน่ง ค่าจ้าง วันเวลาทำงาน สถานที่ และเอกสารอ้างอิงให้ชัด แต่ชื่อ “ฟรีแลนซ์” ไม่ช่วยถ้าข้อเท็จจริงเป็นลูกจ้าง ให้ประเมินลักษณะงานจริงก่อนเลือกประเภทสัญญา

  1. ประเมินสถานะลูกจ้างจากลักษณะงานจริงก่อนทำสัญญา
  2. ระบุตำแหน่ง ค่าจ้าง เวลา และสถานที่ทำงานให้ชัด
  3. ตรวจว่าไม่มีข้อที่ต่ำกว่าสิทธิขั้นต่ำ
  4. เก็บสำเนาสัญญาและบันทึกแก้ไขทุกฉบับ

เอกสารและหลักฐานที่ต้องเก็บ

  • สัญญาจ้างและบันทึกแก้ไข
  • ใบพรรณนางานหรือคำสั่งแต่งตั้ง
  • ข้อบังคับเกี่ยวกับการทำงาน
  • หลักฐานการจ่ายค่าจ้าง
  • หลักฐานขึ้นทะเบียนประกันสังคม
04

มุมลูกจ้าง: ตรวจสิทธิจากเงื่อนไขและหลักฐาน

ไม่มีสัญญากระดาษไม่ได้แปลว่าไม่มีสิทธิ หลักฐานการโอนเงิน คำสั่งงาน ตารางเวลา และการควบคุมงานมีน้ำหนักมาก ให้เก็บไว้

  1. ขอสำเนาสัญญาหรือเอกสารเงื่อนไขการจ้าง
  2. เก็บหลักฐานการจ่ายเงิน คำสั่งงาน และเวลาทำงาน
  3. ไม่ลงชื่อสละสิทธิตามกฎหมาย

เมื่อเห็นต่างหรือยังไม่ได้รับการแก้ไข

  1. ขอเอกสารก่อนและหลังเปลี่ยน เหตุผล วันที่มีผล และระบุให้ชัดว่าการลงชื่อเป็นการรับทราบหรือยินยอม
  2. ใช้ช่องร้องทุกข์ภายใน หรือกระบวนการยื่นข้อเรียกร้องเมื่อเป็นเรื่องสภาพการจ้างของกลุ่ม
  3. ถ้ากระทบสิทธิขั้นต่ำหรือยังไม่ยุติ ปรึกษากรมสวัสดิการและคุ้มครองแรงงาน หรือใช้ศาลแรงงานตามสิทธิที่เรียกร้อง
05

ลำดับเวลาและกำหนดที่ต้องไม่พลาด

  1. ก่อนเริ่มงานประเมินลักษณะงานจริงก่อนเลือกประเภทสัญญา
  2. วันเริ่มงานทำสัญญาเป็นหนังสือและแจ้งข้อบังคับ
  3. ภายใน 30 วันแจ้งขึ้นทะเบียนประกันสังคม
  4. ทุกครั้งที่เปลี่ยนเงื่อนไขทำบันทึกแก้ไขสัญญาและเก็บความยินยอม
06

ตัวอย่างคำนวณและการตัดสินกับกรณีจริง

01

พนักงานประจำไม่มีสัญญากระดาษ

พนักงานทำงาน 2 ปี รับเงินเดือนโอนทุกเดือน ทำงานตามเวลาที่บริษัทกำหนด และมีหัวหน้าสั่งงาน แต่ไม่เคยเซ็นสัญญา

  1. ทำงานภายใต้การบังคับบัญชาใช่
  2. ได้ค่าจ้างเป็นประจำใช่
  3. มีสัญญาเป็นหนังสือไม่มี
เป็นสัญญาจ้างแรงงานโดยพฤติการณ์ มีสิทธิตามกฎหมายครบ เช่น ค่าชดเชยเมื่อถูกเลิกจ้าง
02

“ฟรีแลนซ์” ที่เข้าออฟฟิศตามเวลา

สัญญาเรียกว่าจ้างบริการ จ่าย “ค่าบริการ” เดือนละ 30,000 บาท แต่ต้องสแกนเข้า 9:00–18:00 ใช้อุปกรณ์บริษัท ส่งคนแทนไม่ได้ และหัวหน้าอนุมัติวันลา

  1. ควบคุมเวลาและวิธีทำงานใช่
  2. ทำงานด้วยตนเอง ส่งคนแทนไม่ได้ใช่
  3. ชื่อในสัญญาจ้างบริการ
มีแนวโน้มเป็นลูกจ้าง ต้องเข้าประกันสังคม หักภาษีตาม 40(1) และให้สิทธิแรงงานครบ
07

ความเข้าใจผิดที่ต้องหยุดก่อน

เข้าใจผิดไม่มีสัญญาเป็นหนังสือ = ไม่มีสิทธิ
ที่ถูกต้องสัญญาจ้างเกิดจากวาจาหรือพฤติการณ์ได้
เข้าใจผิดเรียกว่าฟรีแลนซ์แล้วไม่ใช่ลูกจ้าง
ที่ถูกต้องศาลดูข้อเท็จจริงของการทำงาน ไม่ใช่ชื่อสัญญา
เข้าใจผิดลูกจ้างเซ็นสละสิทธิ OT ไว้แล้ว
ที่ถูกต้องข้อตกลงที่ต่ำกว่าสิทธิขั้นต่ำใช้บังคับไม่ได้
08

ทดสอบความเข้าใจ 3 ข้อ

เลือกคำตอบเพื่อดูเฉลยและเหตุผล

1สัญญาจ้างแรงงานต้องทำเป็นหนังสือหรือไม่

2ปัจจัยใดสำคัญที่สุดในการแยกลูกจ้างกับผู้รับจ้างอิสระ

3ข้อสัญญาว่า “ไม่จ่าย OT ทุกกรณี” มีผลอย่างไร

09

คู่มือปฏิบัติฉบับเต็มสำหรับทีม HR

รวม Workflow 7 จุด หลักตัดสิน ตัวอย่าง และรายการตรวจฉบับเต็มตามมาตรฐาน Knowledge ของ HR-LAB เปิดดูเมื่อต้องใช้กับกรณีจริง

Workflow เฉพาะเรื่อง: เจ็ดจุดที่ต้องปิดให้ครบ
FIELDสิ่งที่ต้องทำกับเรื่องนี้หลักฐานขั้นต่ำ
Triggerเริ่มเคสเมื่อเกิดคำขอ เหตุการณ์ หรือผล Payroll ที่เกี่ยวกับ สัญญาจ้างแรงงานบันทึกรับเรื่องพร้อมวัน เวลา ผู้แจ้ง และช่วงสิทธิ
OwnerHR Business Partner/Employee Relations ร่วมกับผู้มีอำนาจลงนามและฝ่ายกฎหมายเมื่อมีผลกระทบสำคัญผู้รับผิดชอบ ผู้ตรวจ ผู้อนุมัติ และผู้มีอำนาจลงนาม
Actionสัญญาจ้างแรงงานเกิดเมื่อบุคคลตกลงทำงานให้อีกฝ่ายและอีกฝ่ายตกลงจ่ายสินจ้าง โดยต้องดูอำนาจบังคับบัญชาและการทำงานจริง; ไม่มีหนังสือไม่ได้แปลว่าไม่มีสัญญา แต่เอกสารชัดช่วยพิสูจน์งาน ค่าจ้าง เวลา สถานที่ และเงื่อนไข; สัญญาควรระบุบทบาท ค่าจ้าง วันทำงาน สถานที่ นโยบาย เอกสารอ้างอิง และเงื่อนไขสำคัญอย่างชัดเจนบันทึกการตรวจองค์ประกอบ ข้อยกเว้น และการอนุมัติ
Documentsข้อเสนอจ้าง สัญญา และคำบรรยายงาน; ข้อบังคับ นโยบาย และข้อตกลงสภาพการจ้างฉบับที่มีผล; หนังสือแจ้ง เปลี่ยนแปลง หรือขอความยินยอมต้นฉบับ/สำเนาที่ตรวจสอบแหล่งที่มาและเวอร์ชันได้
Deadlineสัญญาควรระบุบทบาท ค่าจ้าง วันทำงาน สถานที่ นโยบาย เอกสารอ้างอิง และเงื่อนไขสำคัญอย่างชัดเจนวันเริ่มนับ วันครบกำหนด และหลักฐานส่ง/รับ
Evidenceเชื่อมข้อเท็จจริง เอกสาร สูตร/ขั้นตอน ผลอนุมัติ และผลในระบบสำหรับ สัญญาจ้างแรงงานdecision record ผลคำนวณ/ผลดำเนินการ และ audit trail ที่มีผู้ตรวจทาน
Consequenceอย่าสร้าง checklist ที่ตัดสินสถานะจากปัจจัยเดียวแผนแก้ไข ผู้รับผิดชอบ กำหนดเสร็จ และช่องทางทักท้วง
ขอบเขตและหลักตัดสินฉบับเต็ม

เรื่องนี้คืออะไร และต้องตรวจใครบ้าง

  1. องค์ประกอบนายจ้าง-ลูกจ้าง
  2. ค่าจ้าง
  3. อำนาจบังคับบัญชา/ควบคุม
  4. สัญญาหนังสือ วาจา และพฤติการณ์
  5. เงื่อนไขที่ขัดสิทธิขั้นต่ำ
  6. probation/fixed-term
  7. contractor/freelance/outsourcing ที่ต้องดูข้อเท็จจริง

หลักตัดสินตามมาตรฐาน Knowledge

  1. สัญญาจ้างแรงงานเกิดเมื่อบุคคลตกลงทำงานให้อีกฝ่ายและอีกฝ่ายตกลงจ่ายสินจ้าง โดยต้องดูอำนาจบังคับบัญชาและการทำงานจริง
  2. ไม่มีหนังสือไม่ได้แปลว่าไม่มีสัญญา แต่เอกสารชัดช่วยพิสูจน์งาน ค่าจ้าง เวลา สถานที่ และเงื่อนไข
  3. ป้าย contractor/freelance ไม่ตัดความเป็นลูกจ้าง หากข้อเท็จจริงเป็นการทำงานภายใต้การควบคุมแบบลูกจ้าง
  4. ข้อสัญญาต่ำกว่าสิทธิบังคับตามกฎหมายใช้ตัดสิทธิขั้นต่ำไม่ได้
ตัวอย่างและวิธีใช้กับกรณีจริง
  1. พนักงานประจำไม่มีสัญญา
  2. freelance ที่เข้าออฟฟิศตามเวลาและถูกควบคุม
  3. ผู้รับเหมาที่รับผิดชอบผลสำเร็จเอง
รายการตรวจของบริษัทและลูกจ้าง

สัญญาควรระบุบทบาท ค่าจ้าง วันทำงาน สถานที่ นโยบาย เอกสารอ้างอิง และเงื่อนไขสำคัญอย่างชัดเจน; ชื่อ “Freelance” ไม่ช่วยหากข้อเท็จจริงเป็นลูกจ้าง

  1. สัญญาควรระบุบทบาท ค่าจ้าง วันทำงาน สถานที่ นโยบาย เอกสารอ้างอิง และเงื่อนไขสำคัญอย่างชัดเจน
  2. ชื่อ “Freelance” ไม่ช่วยหากข้อเท็จจริงเป็นลูกจ้าง
  3. ทำ version control เอกสารที่เป็นสภาพการจ้างและระบุวันที่มีผลให้ชัด
  4. ประเมินว่าการเปลี่ยนแปลงกระทบสาระสำคัญหรือเป็นการใช้อำนาจบริหารโดยชอบก่อนออกคำสั่ง

เอกสารที่บริษัทควรเปิดพร้อมกัน

  1. ข้อเสนอจ้าง สัญญา และคำบรรยายงาน
  2. ข้อบังคับ นโยบาย และข้อตกลงสภาพการจ้างฉบับที่มีผล
  3. หนังสือแจ้ง เปลี่ยนแปลง หรือขอความยินยอม
  4. หลักฐานการสื่อสาร การตอบรับ และวันที่มีผล

ไม่มีสัญญากระดาษไม่ได้แปลว่าไม่มีสิทธิ; หลักฐานการจ่ายเงิน คำสั่ง ตารางงาน และการควบคุมมีความสำคัญ

  1. ไม่มีสัญญากระดาษไม่ได้แปลว่าไม่มีสิทธิ
  2. หลักฐานการจ่ายเงิน คำสั่ง ตารางงาน และการควบคุมมีความสำคัญ
  3. เปรียบเทียบเอกสารก่อนและหลัง รวมถึงวิธีปฏิบัติที่ทำต่อเนื่องจริง
  4. อย่าเซ็นรับรองว่าเห็นด้วยหากเอกสารมีไว้เพียงยืนยันการรับทราบ—ขอให้ระบุสถานะให้ชัด

คำถามข้อเท็จจริงก่อนโต้แย้ง

  1. ใครอยู่ในบังคับของเรื่อง “สัญญาจ้างแรงงาน” และมีข้อยกเว้นจากงาน สถานะ หรือเหตุการณ์ใด
  2. ข้อเท็จจริงเรื่อง องค์ประกอบนายจ้าง-ลูกจ้าง เป็นอย่างไรในวันที่สิทธิเกิด
  3. ข้อเท็จจริงเรื่อง ค่าจ้าง เป็นอย่างไรในวันที่สิทธิเกิด
  4. ข้อเท็จจริงเรื่อง อำนาจบังคับบัญชา/ควบคุม เป็นอย่างไรในวันที่สิทธิเกิด
  5. ข้อเท็จจริงเรื่อง สัญญาหนังสือ วาจา และพฤติการณ์ เป็นอย่างไรในวันที่สิทธิเกิด
  6. เอกสารฉบับใดมีผลในวันเกิดเหตุ และการปฏิบัติจริงตรงกับเอกสารหรือไม่
REF

กฎหมายและเอกสารอ้างอิง

ตรวจทานวันที่ 14 สิงหาคม 2569 และปรับปรุงสื่อการสอนพร้อมตรวจทานเพิ่มเติม 9 ตุลาคม 2569 การใช้กับกรณีจริงต้องพิจารณาตัวบทที่มีผล ประกาศที่เกี่ยวข้อง และข้อเท็จจริงของแต่ละกรณี

  1. ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ บรรพ 3 ลักษณะจ้างแรงงาน (โดยเฉพาะ ม.575 เป็นต้นไป); พ.ร.บ.คุ้มครองแรงงาน; แนวฎีกาเรื่อง employee vs contractor
  2. พระราชบัญญัติจัดตั้งศาลแรงงานและวิธีพิจารณาคดีแรงงาน (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2550
  3. พระราชบัญญัติคุ้มครองแรงงาน พ.ศ. 2541 — ราชกิจจานุเบกษา
  4. กองนิติการ กรมสวัสดิการและคุ้มครองแรงงาน — กฎหมายคุ้มครองแรงงาน
MORE

บทความที่เกี่ยวข้อง