HR-LAB · การบังคับใช้และใช้สิทธิ

ศาลแรงงานและกระบวนการคดีแรงงาน

ศาลแรงงานรับคดีแบบไหน ฟ้องอย่างไร ต้องเสียค่าธรรมเนียมหรือไม่ ศาลไกล่เกลี่ยก่อนอย่างไร คดีเลิกจ้างไม่เป็นธรรมได้อะไร และอุทธรณ์ได้ภายในกี่วัน

Handout PDF
อ่านบทความ ↓
ตรวจทาน 14 สิงหาคม 2569 · ปรับปรุงสื่อการสอน 9 ตุลาคม 2569
0ค่าธรรมเนียมศาลคดีแรงงานได้รับยกเว้น
ม.49เลิกจ้างไม่เป็นธรรมรับกลับเข้าทำงานหรือค่าเสียหายพ.ร.บ.ศาลแรงงาน
15วันอุทธรณ์นับแต่อ่านคำพิพากษา
ไกล่เกลี่ยก่อนศาลพยายามให้ตกลงกันก่อนพิจารณา
KNOWLEDGEการบังคับใช้และใช้สิทธิ
UPDATED9 ต.ค. 69
SLIDES14 สไลด์พร้อมนำเสนอ
2 VIEWSบริษัท / ลูกจ้าง
คำถามหลัก

พนักงานที่ถูกเลิกจ้างจะฟ้องศาลแรงงาน ต้องเตรียมอะไร และกระบวนการเป็นอย่างไร

คำตอบสั้น

ศาลแรงงานพิจารณาคดีพิพาทจากสัญญาจ้าง สิทธิตามกฎหมายแรงงาน การเลิกจ้างไม่เป็นธรรม และการเพิกถอนคำสั่งเจ้าหน้าที่ ฟ้องด้วยวาจาหรือเป็นหนังสือได้ ลูกจ้างไม่ต้องเสียค่าธรรมเนียมศาล ศาลจะไกล่เกลี่ยให้ตกลงกันก่อน ถ้าเลิกจ้างไม่เป็นธรรม ศาลอาจสั่งให้รับกลับเข้าทำงานหรือให้ชดใช้ค่าเสียหาย และอุทธรณ์ต่อศาลอุทธรณ์คดีชำนัญพิเศษได้ภายใน 15 วันนับแต่อ่านคำพิพากษา

มุมบริษัทและฝ่าย HRสิ่งที่ต้องตั้งค่า ตรวจ และเก็บหลักฐานมุมลูกจ้างสิทธิที่ต้องตรวจ หลักฐาน และช่องทางทักท้วง
01

ขอบเขตและหลักตัดสินที่ต้องใช้

พ.ร.บ.จัดตั้งศาลแรงงานและวิธีพิจารณาคดีแรงงาน พ.ศ. 2522 และแก้ไข; พ.ร.บ.คุ้มครองแรงงาน; พ.ร.บ.แรงงานสัมพันธ์; ข้อกำหนด/ประกาศศาลยุติธรรมล่าสุด

บทความนี้ครอบคลุม

  • คดีที่ศาลแรงงานรับ
  • การยื่นฟ้อง
  • ไม่เสียค่าธรรมเนียมศาล
  • การไกล่เกลี่ย
  • เลิกจ้างไม่เป็นธรรม
  • การอุทธรณ์

หลักตัดสินที่ต้องใช้

  1. ศาลแรงงานมีอำนาจพิจารณาคดีเกี่ยวกับสิทธิหน้าที่ตามสัญญาจ้างและกฎหมายแรงงาน และการเลิกจ้างไม่เป็นธรรม (พ.ร.บ.จัดตั้งศาลแรงงานฯ ม.8)
  2. ฟ้องด้วยวาจาหรือเป็นหนังสือก็ได้ และคดีแรงงานได้รับยกเว้นค่าฤชาธรรมเนียมศาล
  3. ศาลไกล่เกลี่ยให้คู่ความตกลงกันก่อนพิจารณาคดี
  4. เลิกจ้างโดยไม่มีเหตุอันสมควร ศาลสั่งให้รับกลับเข้าทำงานในค่าจ้างเดิม หรือให้ชดใช้ค่าเสียหายตามพฤติการณ์ (ม.49)
  5. อุทธรณ์ต่อศาลอุทธรณ์คดีชำนัญพิเศษภายใน 15 วันนับแต่อ่านคำพิพากษา
02

ตัดสินใจทีละขั้น

ไล่คำถามจากบนลงล่าง และหยุดเมื่อเจอผลลัพธ์แรก

  1. 01ข้อพิพาทเกี่ยวกับสัญญาจ้าง สิทธิตามกฎหมายแรงงาน หรือการเลิกจ้างหรือไม่
    ใช่ไปข้อถัดไป
    ไม่ใช่อาจไม่ใช่คดีแรงงาน ตรวจศาลที่มีอำนาจ
  2. 02เป็นเงินตาม พ.ร.บ.คุ้มครองแรงงานที่ยื่นพนักงานตรวจแรงงานไว้แล้วหรือไม่
    ใช่รอคำสั่ง และนำคดีสู่ศาลภายใน 30 วันถ้าไม่พอใจ
    ไม่ใช่ไปข้อถัดไป
  3. 03เตรียมคำฟ้องและหลักฐานพร้อมแล้วหรือไม่
    ใช่ยื่นฟ้องศาลแรงงานที่มีเขตอำนาจ และเข้ากระบวนการไกล่เกลี่ย
    ไม่ใช่ใช้บริการเตรียมคดีออนไลน์ของศาลยุติธรรมหรือปรึกษาผู้เชี่ยวชาญ
03

มุมบริษัทและฝ่าย HR: สิ่งที่ต้องทำให้ครบ

ระบบที่ดีต้องทำให้คำตัดสิน เอกสาร และผลใน Payroll หรือ HRIS เชื่อมกัน

เอกสาร HR กลายเป็นพยานหลักฐานในคดี: เวลาทำงาน หนังสือเตือน ผลประเมิน ข้อบังคับฉบับที่ใช้ สลิป และอีเมล ต้องสอดคล้องกัน เก็บรักษาตั้งแต่มีข้อพิพาท และเตรียมผู้มีอำนาจตัดสินใจเข้าร่วมการไกล่เกลี่ย

  1. เก็บเอกสาร HR ให้สอดคล้องและตรวจสอบได้
  2. ทำ legal hold เมื่อเริ่มมีข้อพิพาท
  3. ส่งผู้มีอำนาจตัดสินใจเข้าร่วมไกล่เกลี่ย
  4. ติดตามกำหนดอุทธรณ์ 15 วัน

เอกสารและหลักฐานที่ต้องเก็บ

  • คำฟ้องและรายการเรียกร้อง
  • สัญญาจ้างและข้อบังคับฉบับที่ใช้
  • หนังสือเลิกจ้าง เตือน และผลประเมิน
  • สลิปและบันทึกเวลา
  • คำพิพากษาและหลักฐานวันที่อ่าน
04

มุมลูกจ้าง: ตรวจสิทธิจากเงื่อนไขและหลักฐาน

ไม่ใช่ทุกสิทธิต้องผ่านพนักงานตรวจแรงงานก่อน และไม่ใช่ทุกสิทธิฟ้องตรงได้แบบเดียวกัน ระบุสิทธิที่เรียกร้องให้ชัด และเตรียมหลักฐาน เช่น หนังสือเลิกจ้าง สลิป และข้อความที่เกี่ยวข้อง

  1. ระบุสิทธิที่เรียกร้องให้ชัด
  2. เตรียมหนังสือเลิกจ้าง สลิป และข้อความ
  3. ใช้บริการเตรียมคดีออนไลน์ของศาลยุติธรรม

เมื่อเห็นต่างหรือยังไม่ได้รับการแก้ไข

  1. ระบุสิทธิที่เรียกร้อง คู่กรณี จำนวนเงินหรือคำสั่งที่โต้แย้ง และวันที่ได้รับเอกสาร ก่อนเลือกช่องทาง
  2. พนักงานตรวจแรงงาน ศาลแรงงาน และการคัดค้านคำสั่งมีกำหนดเวลาต่างกัน การยื่นช่องหนึ่งไม่ได้หยุดเวลาของอีกช่อง
  3. เมื่อได้รับคำสั่งหรือหมายศาล ให้เก็บเอกสารทั้งหมดและปรึกษาผู้เชี่ยวชาญโดยเร็ว โดยเฉพาะกรอบ 30 วัน
05

ลำดับเวลาและกำหนดที่ต้องไม่พลาด

  1. ก่อนฟ้องระบุสิทธิ ยอดเงิน และรวบรวมหลักฐาน
  2. ยื่นฟ้องฟ้องด้วยวาจาหรือหนังสือที่ศาลที่มีเขตอำนาจ
  3. นัดแรกศาลไกล่เกลี่ยให้ตกลงกัน
  4. 15 วันหลังคำพิพากษากำหนดยื่นอุทธรณ์
06

ตัวอย่างคำนวณและการตัดสินกับกรณีจริง

01

เลิกจ้างโดยอ้างผลงานไม่มีหลักฐาน

พนักงานอายุงาน 6 ปีถูกเลิกจ้างโดยอ้างว่าผลงานไม่ดี ได้ค่าชดเชยครบ แต่ไม่มีผลประเมินหรือการเตือนมาก่อน

  1. ค่าชดเชยตามมาตรา 118จ่ายแล้ว
  2. หลักฐานผลงานไม่ดีไม่มี
  3. ฐานฟ้องมาตรา 49
ฟ้องเลิกจ้างไม่เป็นธรรมได้ ศาลอาจสั่งรับกลับเข้าทำงานหรือให้ค่าเสียหายเพิ่มจากค่าชดเชย
02

แพ้คดีชั้นศาลแรงงาน

ศาลแรงงานอ่านคำพิพากษาวันที่ 1 มีนาคม ฝ่ายที่แพ้ต้องการอุทธรณ์

  1. อุทธรณ์ภายใน16 มี.ค.
  2. ศาลที่รับอุทธรณ์คดีชำนัญพิเศษ
ยื่นอุทธรณ์ต่อศาลอุทธรณ์คดีชำนัญพิเศษภายใน 15 วัน คือภายใน 16 มีนาคม
07

ความเข้าใจผิดที่ต้องหยุดก่อน

เข้าใจผิดฟ้องศาลแรงงานต้องเสียค่าธรรมเนียมแพง
ที่ถูกต้องคดีแรงงานได้รับยกเว้นค่าฤชาธรรมเนียมศาล
เข้าใจผิดจ่ายค่าชดเชยแล้วฟ้องไม่ได้
ที่ถูกต้องฟ้องเลิกจ้างไม่เป็นธรรมแยกได้
เข้าใจผิดต้องมีทนายเสมอ
ที่ถูกต้องฟ้องด้วยวาจาได้ แต่ควรขอคำปรึกษาในคดีซับซ้อน
08

ทดสอบความเข้าใจ 3 ข้อ

เลือกคำตอบเพื่อดูเฉลยและเหตุผล

1ลูกจ้างฟ้องศาลแรงงานต้องเสียค่าธรรมเนียมศาลหรือไม่

2เลิกจ้างไม่เป็นธรรม ศาลอาจสั่งอะไร

3อุทธรณ์คำพิพากษาศาลแรงงานได้ภายในกี่วัน

09

คู่มือปฏิบัติฉบับเต็มสำหรับทีม HR

รวม Workflow 7 จุด หลักตัดสิน ตัวอย่าง และรายการตรวจฉบับเต็มตามมาตรฐาน Knowledge ของ HR-LAB เปิดดูเมื่อต้องใช้กับกรณีจริง

Workflow เฉพาะเรื่อง: เจ็ดจุดที่ต้องปิดให้ครบ
FIELDสิ่งที่ต้องทำกับเรื่องนี้หลักฐานขั้นต่ำ
Triggerเริ่มเคสเมื่อเกิดคำขอ เหตุการณ์ หรือผล Payroll ที่เกี่ยวกับ ศาลแรงงานและกระบวนการคดีแรงงานบันทึกรับเรื่องพร้อมวัน เวลา ผู้แจ้ง และช่วงสิทธิ
OwnerEmployee Relations/ฝ่ายกฎหมาย ร่วมกับเจ้าของเอกสารและผู้มีอำนาจตอบหน่วยงานหรือศาลผู้รับผิดชอบ ผู้ตรวจ ผู้อนุมัติ และผู้มีอำนาจลงนาม
Actionศาลแรงงานพิจารณาคดีสิทธิ/หน้าที่ตามกฎหมายแรงงาน สัญญาจ้าง และข้อพิพาทที่กฎหมายกำหนด; เขตอำนาจต้องตรวจพื้นที่และคู่ความ; บางสิทธิต้องผ่านพนักงานเจ้าหน้าที่ก่อน บางสิทธิฟ้องศาลได้โดยตรง จึงต้องระบุฐานและ remedy ก่อนเลือก route; HR records กลายเป็น litigation evidence — attendance, warning, appraisal, policy version, payroll, email ต้องสอดคล้องกันบันทึกการตรวจองค์ประกอบ ข้อยกเว้น และการอนุมัติ
Documentsลำดับเหตุการณ์และฐานสิทธิที่เรียกร้อง; คำร้อง คำสั่ง หมาย หรือเอกสารศาลพร้อมวันที่รับ; สัญญา ข้อบังคับ เวลา เงิน และการสื่อสารฉบับต้นทางต้นฉบับ/สำเนาที่ตรวจสอบแหล่งที่มาและเวอร์ชันได้
Deadlineกำหนดวันตรวจ อนุมัติ สื่อสาร และแก้ Payroll; ถ้ามีกำหนดตามกฎหมายให้ใช้กำหนดนั้นก่อน SLA ภายในวันเริ่มนับ วันครบกำหนด และหลักฐานส่ง/รับ
Evidenceเชื่อมข้อเท็จจริง เอกสาร สูตร/ขั้นตอน ผลอนุมัติ และผลในระบบสำหรับ ศาลแรงงานและกระบวนการคดีแรงงานdecision record ผลคำนวณ/ผลดำเนินการ และ audit trail ที่มีผู้ตรวจทาน
Consequenceอย่าให้คำแนะนำเชิงคดีเฉพาะบุคคล; e-filing/เขตศาล/วิธีอุทธรณ์เปลี่ยนได้แผนแก้ไข ผู้รับผิดชอบ กำหนดเสร็จ และช่องทางทักท้วง
ขอบเขตและหลักตัดสินฉบับเต็ม

เรื่องนี้คืออะไร และต้องตรวจใครบ้าง

  1. คดีใดเป็นคดีแรงงาน
  2. ศาลที่มีเขตอำนาจ
  3. filing
  4. การไกล่เกลี่ย/พิจารณา
  5. บทบาทศาลแรงงานในการค้นหาข้อเท็จจริงและความเป็นธรรม
  6. witness/document evidence
  7. administrative-order challenge
  8. unfair dismissal มาตรา 49 ของกฎหมายศาลแรงงาน
  9. remedy เช่น reinstatement/compensation ตามเงื่อนไข
  10. appeal route ตามกฎหมายปัจจุบัน

หลักตัดสินตามมาตรฐาน Knowledge

  1. ศาลแรงงานพิจารณาคดีสิทธิ/หน้าที่ตามกฎหมายแรงงาน สัญญาจ้าง และข้อพิพาทที่กฎหมายกำหนด; เขตอำนาจต้องตรวจพื้นที่และคู่ความ
  2. บางสิทธิต้องผ่านพนักงานเจ้าหน้าที่ก่อน บางสิทธิฟ้องศาลได้โดยตรง จึงต้องระบุฐานและ remedy ก่อนเลือก route
  3. กระบวนการเน้นไกล่เกลี่ย ความรวดเร็ว และการค้นหาข้อเท็จจริง; หลักฐาน HR ต้องครบและสอดคล้อง
  4. เลิกจ้างไม่เป็นธรรมตามมาตรา 49 อาจมีคำสั่งรับกลับหรือชดใช้ตามเงื่อนไข; ช่องอุทธรณ์ให้ตรวจฉบับแก้ไขและประกาศศาลปัจจุบัน
ตัวอย่างและวิธีใช้กับกรณีจริง
  1. ข้อเรียกร้องค่าจ้างตาม พ.ร.บ.คุ้มครองแรงงานอาจใช้ช่องพนักงานตรวจแรงงาน ส่วนเลิกจ้างไม่เป็นธรรมเป็นอีกฐานและอีกคำขอ
  2. เมื่อได้รับหมายศาล ให้หยุดลบข้อมูลและจัด attendance, warning, appraisal, payroll และอีเมลตาม timeline เดียว
รายการตรวจของบริษัทและลูกจ้าง

HR records กลายเป็น litigation evidence — attendance, warning, appraisal, policy version, payroll, email ต้องสอดคล้องกัน

  1. HR records กลายเป็น litigation evidence — attendance, warning, appraisal, policy version, payroll, email ต้องสอดคล้องกัน
  2. ออก legal hold หยุดลบเอกสารที่เกี่ยวข้องทันทีเมื่อคาดหมายข้อพิพาท
  3. ทำ timeline เดียวที่เชื่อมเหตุการณ์ เอกสาร ผู้รับ และกำหนดเวลา

เอกสารที่บริษัทควรเปิดพร้อมกัน

  1. ลำดับเหตุการณ์และฐานสิทธิที่เรียกร้อง
  2. คำร้อง คำสั่ง หมาย หรือเอกสารศาลพร้อมวันที่รับ
  3. สัญญา ข้อบังคับ เวลา เงิน และการสื่อสารฉบับต้นทาง
  4. หลักฐานส่ง ยื่น ชำระ หรือคัดค้านภายในกำหนด

ไม่ใช่ทุก claim ต้องผ่านพนักงานตรวจแรงงานก่อน และไม่ใช่ทุก claim ฟ้องตรงได้แบบเดียวกัน; ต้องดูฐานสิทธิ

  1. ไม่ใช่ทุก claim ต้องผ่านพนักงานตรวจแรงงานก่อน และไม่ใช่ทุก claim ฟ้องตรงได้แบบเดียวกัน
  2. ต้องดูฐานสิทธิ
  3. แยกช่องทางร้องเรียน คำสั่งทางปกครอง และการฟ้องศาลก่อนเลือกวิธี
  4. อย่ารอใกล้หมดเวลา เพราะการรวบรวมหลักฐานและระบุคู่กรณีต้องใช้เวลา

คำถามข้อเท็จจริงก่อนโต้แย้ง

  1. ใครอยู่ในบังคับของเรื่อง “ศาลแรงงานและกระบวนการคดีแรงงาน” และมีข้อยกเว้นจากงาน สถานะ หรือเหตุการณ์ใด
  2. ข้อเท็จจริงเรื่อง คดีใดเป็นคดีแรงงาน เป็นอย่างไรในวันที่สิทธิเกิด
  3. ข้อเท็จจริงเรื่อง ศาลที่มีเขตอำนาจ เป็นอย่างไรในวันที่สิทธิเกิด
  4. ข้อเท็จจริงเรื่อง filing เป็นอย่างไรในวันที่สิทธิเกิด
  5. ข้อเท็จจริงเรื่อง การไกล่เกลี่ย/พิจารณา เป็นอย่างไรในวันที่สิทธิเกิด
  6. เอกสารฉบับใดมีผลในวันเกิดเหตุ และการปฏิบัติจริงตรงกับเอกสารหรือไม่
REF

กฎหมายและเอกสารอ้างอิง

ตรวจทานวันที่ 14 สิงหาคม 2569 และปรับปรุงสื่อการสอนพร้อมตรวจทานเพิ่มเติม 9 ตุลาคม 2569 การใช้กับกรณีจริงต้องพิจารณาตัวบทที่มีผล ประกาศที่เกี่ยวข้อง และข้อเท็จจริงของแต่ละกรณี

  1. พ.ร.บ.จัดตั้งศาลแรงงานและวิธีพิจารณาคดีแรงงาน พ.ศ. 2522 และแก้ไข; พ.ร.บ.คุ้มครองแรงงาน; พ.ร.บ.แรงงานสัมพันธ์; ข้อกำหนด/ประกาศศาลยุติธรรมล่าสุด
  2. สำนักงานศาลยุติธรรม — ระบบขอรับคำปรึกษาเพื่อเตรียมดำเนินคดีแรงงาน
  3. พระราชบัญญัติจัดตั้งศาลแรงงานและวิธีพิจารณาคดีแรงงาน (ฉบับที่ 4) พ.ศ. 2565
  4. พระราชบัญญัติจัดตั้งศาลแรงงานและวิธีพิจารณาคดีแรงงาน (ฉบับที่ 3) พ.ศ. 2558
  5. พระราชบัญญัติจัดตั้งศาลแรงงานและวิธีพิจารณาคดีแรงงาน (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2550
  6. พระราชบัญญัติคุ้มครองแรงงาน พ.ศ. 2541 — ราชกิจจานุเบกษา
MORE

บทความที่เกี่ยวข้อง