HR-LAB · ค่าจ้างและเวลาทำงาน

ค่าจ้างและนิยามค่าจ้าง

เงินรายการใดเป็น “ค่าจ้าง” ตามกฎหมาย ตัดสินอย่างไร และทำไมต้องแม่น เพราะค่าจ้างเป็นฐานของ OT ค่าชดเชย และสิทธิอีกหลายเรื่อง

Handout PDF
อ่านบทความ ↓
ตรวจทาน 14 สิงหาคม 2569 · ปรับปรุงสื่อการสอน 9 ตุลาคม 2569
3ข้อทดสอบตอบแทนการทำงาน · เวลาปกติ · จ่ายประจำแน่นอนม.5
ฐานของหลายสิทธิOT ค่าทำงานวันหยุด ค่าชดเชย สินจ้างแทนการบอกกล่าว
ชื่อไม่ใช่คำตอบดูเหตุและเงื่อนไขการจ่าย ไม่ใช่ชื่อบนสลิป
แยกฐานประกันสังคมเงินสมทบใช้นิยามและเพดานของกฎหมายประกันสังคม
KNOWLEDGEค่าจ้างและเวลาทำงาน
UPDATED9 ต.ค. 69
SLIDES14 สไลด์พร้อมนำเสนอ
2 VIEWSบริษัท / ลูกจ้าง
คำถามหลัก

เงินรายการนี้เป็นค่าจ้างหรือไม่ และต้องนำเข้าฐานคำนวณสิทธิใดบ้าง

คำตอบสั้น

ค่าจ้างคือเงินที่ตกลงจ่ายตอบแทนการทำงานในเวลาปกติ (ม.5) ให้ตัดสินจากเหตุและเงื่อนไขการจ่าย ไม่ใช่ชื่อรายการ เงินที่จ่ายประจำแน่นอนเพื่อตอบแทนงานมักเป็นค่าจ้าง ส่วนสวัสดิการ เงินตามดุลพินิจ และเงินคืนค่าใช้จ่ายตามจริงโดยทั่วไปไม่ใช่

มุมบริษัทและฝ่าย HRสิ่งที่ต้องตั้งค่า ตรวจ และเก็บหลักฐานมุมลูกจ้างสิทธิที่ต้องตรวจ หลักฐาน และช่องทางทักท้วง
01

ขอบเขตและหลักตัดสินที่ต้องใช้

พ.ร.บ.คุ้มครองแรงงาน พ.ศ. 2541 นิยาม “ค่าจ้าง” มาตรา 5 และบทบัญญัติที่ใช้ค่าจ้างเป็นฐาน; แนวคำพิพากษา/ข้อหารือ DLPW สำหรับเงินแต่ละลักษณะ

บทความนี้ครอบคลุม

  • เงินเดือน รายวัน ตามผลงาน
  • ค่าตำแหน่ง ค่าครองชีพ ค่ากะ
  • ค่าคอมมิชชั่นและอินเซนทีฟ
  • โบนัสและเงินตามดุลพินิจ
  • สวัสดิการและเงินคืนค่าใช้จ่าย
  • ฐานคำนวณสิทธิ

หลักตัดสินที่ต้องใช้

  1. ค่าจ้างคือเงินที่ตกลงจ่ายตอบแทนการทำงานในเวลาทำงานปกติ รวมค่าจ้างวันหยุดและวันลาที่มีสิทธิ (ม.5)
  2. ตัดสินจากเหตุและเงื่อนไขการจ่าย ไม่ใช่ชื่อรายการบนสลิป
  3. เงินที่จ่ายประจำ แน่นอน เพื่อตอบแทนงาน มักเป็นค่าจ้าง เช่น ค่าตำแหน่ง ค่าครองชีพ
  4. สวัสดิการ เงินจูงใจตามดุลพินิจ และเงินคืนค่าใช้จ่ายตามจริง โดยทั่วไปไม่ใช่ค่าจ้าง
  5. ค่าจ้างเป็นฐานของ OT ค่าทำงานวันหยุด ค่าชดเชย และสินจ้างแทนการบอกกล่าว
02

ตัดสินใจทีละขั้น

ไล่คำถามจากบนลงล่าง และหยุดเมื่อเจอผลลัพธ์แรก

  1. 01จ่ายเพื่อตอบแทนการทำงาน ไม่ใช่สวัสดิการหรือคืนค่าใช้จ่ายตามจริง ใช่หรือไม่
    ใช่ไปข้อถัดไป
    ไม่ใช่ไม่ใช่ค่าจ้าง เช่น สวัสดิการ ค่าเดินทางที่คืนตามใบเสร็จ
  2. 02จ่ายสำหรับเวลาทำงานปกติ หรือผลงานในเวลาปกติหรือไม่
    ใช่ไปข้อถัดไป
    ไม่ใช่อาจเป็นค่าล่วงเวลาหรือค่าตอบแทนอื่น ต้องแยกฐาน
  3. 03จ่ายเป็นประจำ แน่นอน ตามเงื่อนไขที่ตกลง ไม่ขึ้นกับดุลพินิจรายครั้งหรือไม่
    ใช่มีลักษณะเป็นค่าจ้าง นำเข้าฐานคำนวณสิทธิ
    ไม่ใช่มีแนวโน้มไม่ใช่ค่าจ้าง เช่น โบนัสตามดุลพินิจ แต่ต้องดูข้อเท็จจริง
03

มุมบริษัทและฝ่าย HR: สิ่งที่ต้องทำให้ครบ

ระบบที่ดีต้องทำให้คำตัดสิน เอกสาร และผลใน Payroll หรือ HRIS เชื่อมกัน

ตั้งรหัสรายการเงินผิดเพียงตัวเดียว OT ค่าชดเชย และเงินเมื่อออกจากงานจะผิดทั้งชุด ให้ระบุเหตุและเงื่อนไขการจ่ายของทุกรายการ และกำหนดว่ารายการใดเข้าฐานสิทธิใด

  1. ทำตารางรายการเงินพร้อมเหตุและเงื่อนไขการจ่าย
  2. ติดธงในระบบว่ารายการใดเข้าฐานสิทธิใด
  3. เก็บหลักเกณฑ์ค่าคอม เบี้ย และใบเสร็จค่าใช้จ่ายไว้เป็นหลักฐาน
  4. ทบทวนทุกครั้งที่เพิ่มหรือเปลี่ยนรายการเงิน

เอกสารและหลักฐานที่ต้องเก็บ

  • สัญญาจ้างและหนังสือปรับค่าจ้าง
  • นโยบายค่าตอบแทนและหลักเกณฑ์เบี้ยต่าง ๆ
  • ตารางรหัสรายการ Payroll พร้อมธงฐานสิทธิ
  • สลิปและรายงานการจ่ายย้อนหลัง
  • ใบเสร็จค่าใช้จ่ายที่คืนตามจริง
04

มุมลูกจ้าง: ตรวจสิทธิจากเงื่อนไขและหลักฐาน

ชื่อบนสลิปไม่ใช่คำตอบสุดท้าย ให้ดูว่าเงินนั้นจ่ายเพื่อตอบแทนงานเป็นประจำหรือไม่ เพราะจะกระทบ OT และเงินที่ได้เมื่อออกจากงาน

  1. ดูเงื่อนไขการจ่าย ไม่ดูแค่ชื่อบนสลิป
  2. เก็บสลิปและหลักเกณฑ์ค่าคอมหรือเบี้ยต่าง ๆ
  3. ตรวจว่าฐาน OT และค่าชดเชยรวมรายการที่จ่ายประจำครบ

เมื่อเห็นต่างหรือยังไม่ได้รับการแก้ไข

  1. ขอสรุปเวลาและการคำนวณค่าจ้างเป็นลายลักษณ์อักษร: วัน เวลา ประเภทวัน ฐานค่าจ้าง ตัวคูณ และยอดที่เห็นต่าง
  2. ถ้ายังไม่แก้ไข ใช้ช่องร้องทุกข์ภายใน แล้วติดต่อกรมสวัสดิการและคุ้มครองแรงงาน 1506 กด 3, 1546 หรือ E-Service
  3. เงินตาม พ.ร.บ.คุ้มครองแรงงานยื่นพนักงานตรวจแรงงานได้ ส่วนข้อพิพาทสัญญาหรือเลิกจ้างไม่เป็นธรรมใช้ศาลแรงงาน
05

ลำดับเวลาและกำหนดที่ต้องไม่พลาด

  1. ก่อนจ้างเขียนเหตุและเงื่อนไขการจ่ายของทุกรายการในสัญญาหรือนโยบาย
  2. ตั้งค่า Payrollติดธงว่ารายการใดเข้าฐานค่าจ้าง ฐานประกันสังคม และฐานภาษี
  3. เมื่อเพิ่มรายการใหม่ทบทวนเงื่อนไขก่อนจ่ายครั้งแรก ไม่ปล่อยให้ชื่อกำหนดฐาน
  4. สิ้นสุดการจ้างใช้ฐานที่รวมทุกรายการที่เป็นค่าจ้างคำนวณค่าชดเชยและสินจ้าง
06

ตัวอย่างคำนวณและการตัดสินกับกรณีจริง

01

ค่าตำแหน่งรายเดือนคงที่

เงินเดือน 25,000 บาท และค่าตำแหน่ง 3,000 บาท จ่ายทุกเดือนเท่ากันตลอดที่ดำรงตำแหน่ง ทำงานวันละ 8 ชั่วโมง

  1. ตอบแทนงานในตำแหน่ง และจ่ายประจำแน่นอนค่าจ้าง
  2. ฐานค่าจ้างต่อเดือน = 25,000 + 3,00028,000
  3. ค่าจ้างต่อชั่วโมง = 28,000 ÷ 30 ÷ 8116.67
  4. OT วันทำงาน 1 ชั่วโมง = 116.67 × 1.5175.00
ใช้ 28,000 บาทเป็นฐานคำนวณ OT ค่าชดเชย และสินจ้างแทนการบอกกล่าว

ถ้าคิดจาก 25,000 บาทอย่างเดียว ค่า OT จะเหลือชั่วโมงละ 156.25 บาท ขาดไป 18.75 บาท

02

ค่าน้ำมันตามใบเสร็จ กับค่าคอมมิชชั่น

พนักงานขายได้เงินเดือน 18,000 บาท ค่าน้ำมันเบิกตามใบเสร็จไม่เกิน 4,000 บาท และค่าคอมมิชชั่นตามยอดขายทุกเดือน

  1. ค่าน้ำมันคืนตามค่าใช้จ่ายที่เกิดจริงไม่ใช่ค่าจ้าง
  2. ค่าคอมตอบแทนผลงานในเวลาปกติ จ่ายประจำมักเป็นค่าจ้าง
  3. ฐานคำนวณสิทธิต้องรวมเงินเดือน + ค่าคอม
ค่าน้ำมันตามจริงไม่เข้าฐาน ส่วนค่าคอมที่จ่ายประจำต้องพิจารณารวมในฐานค่าจ้าง

ถ้าค่าน้ำมันจ่ายเหมาเท่ากันทุกเดือนโดยไม่ต้องมีค่าใช้จ่ายจริง อาจถูกถือเป็นค่าจ้าง

07

ความเข้าใจผิดที่ต้องหยุดก่อน

เข้าใจผิดเงินที่ไม่ได้ชื่อ “เงินเดือน” ไม่ใช่ค่าจ้าง
ที่ถูกต้องดูเหตุและเงื่อนไขการจ่าย ไม่ใช่ชื่อรายการ
เข้าใจผิดทุกอย่างที่จ่ายทุกเดือนเป็นค่าจ้าง
ที่ถูกต้องเงินคืนค่าใช้จ่ายตามจริงหรือสวัสดิการไม่ใช่ค่าจ้าง แม้จ่ายทุกเดือน
เข้าใจผิดฐานประกันสังคมกับฐานค่าจ้างแรงงานเหมือนกัน
ที่ถูกต้องประกันสังคมใช้นิยามและเพดานของตัวเอง ต้องตั้งค่าแยก
08

ทดสอบความเข้าใจ 3 ข้อ

เลือกคำตอบเพื่อดูเฉลยและเหตุผล

1ค่าครองชีพ 1,000 บาท จ่ายทุกเดือนเท่ากัน เป็นค่าจ้างหรือไม่

2ค่าน้ำมันที่เบิกตามใบเสร็จจริง

3โบนัสปลายปีตามดุลพินิจและผลประกอบการ

09

คู่มือปฏิบัติฉบับเต็มสำหรับทีม HR

รวม Workflow 7 จุด หลักตัดสิน ตัวอย่าง และรายการตรวจฉบับเต็มตามมาตรฐาน Knowledge ของ HR-LAB เปิดดูเมื่อต้องใช้กับกรณีจริง

Workflow เฉพาะเรื่อง: เจ็ดจุดที่ต้องปิดให้ครบ
FIELDสิ่งที่ต้องทำกับเรื่องนี้หลักฐานขั้นต่ำ
Triggerเริ่มเคสเมื่อเกิดคำขอ เหตุการณ์ หรือผล Payroll ที่เกี่ยวกับ ค่าจ้างและนิยามค่าจ้างบันทึกรับเรื่องพร้อมวัน เวลา ผู้แจ้ง และช่วงสิทธิ
OwnerHR Operations ร่วมกับ Payroll และหัวหน้างานผู้อนุมัติเวลา/ค่าตอบแทนผู้รับผิดชอบ ผู้ตรวจ ผู้อนุมัติ และผู้มีอำนาจลงนาม
Actionมาตรา 5 มองเหตุและเงื่อนไขการจ่าย: เงินที่จ่ายตอบแทนการทำงานตามสัญญาในเวลาปกติอาจเป็นค่าจ้าง แม้ใช้ชื่อว่าเบี้ยหรือค่าอื่น; เงินคืนค่าใช้จ่ายจริงหรือสวัสดิการที่ไม่ได้จ่ายตอบแทนการทำงานอาจไม่ใช่ค่าจ้าง แต่ต้องดูวิธีจ่ายจริง; ต้องออกแบบ payroll code และสัญญาให้สะท้อนข้อเท็จจริงบันทึกการตรวจองค์ประกอบ ข้อยกเว้น และการอนุมัติ
Documentsสัญญาจ้างและข้อบังคับเกี่ยวกับการทำงาน; ตารางงาน เวลาลงงาน และรายการอนุมัติ; โครงสร้างค่าจ้าง payroll code และสลิปเงินเดือนต้นฉบับ/สำเนาที่ตรวจสอบแหล่งที่มาและเวอร์ชันได้
Deadlineการจัดประเภทผิดกระทบฐาน OT ค่าจ้างวันลา ค่าชดเชย ประกันสังคม และกองทุน จึงต้องจำแนกเป็นรายรายการ; เงินเดือน รายวัน รายชั่วโมง รายชิ้นวันเริ่มนับ วันครบกำหนด และหลักฐานส่ง/รับ
Evidenceเชื่อมข้อเท็จจริง เอกสาร สูตร/ขั้นตอน ผลอนุมัติ และผลในระบบสำหรับ ค่าจ้างและนิยามค่าจ้างdecision record ผลคำนวณ/ผลดำเนินการ และ audit trail ที่มีผู้ตรวจทาน
Consequenceห้ามทำ “ตารางชื่อเงิน = ใช่/ไม่ใช่” แบบเด็ดขาดโดยไม่มีเงื่อนไขแผนแก้ไข ผู้รับผิดชอบ กำหนดเสร็จ และช่องทางทักท้วง
ขอบเขตและหลักตัดสินฉบับเต็ม

เรื่องนี้คืออะไร และต้องตรวจใครบ้าง

  1. เงินเดือน รายวัน รายชั่วโมง รายชิ้น
  2. เงินประจำและเงินตามผลงาน
  3. ค่าตำแหน่ง ค่าครองชีพ ค่ากะ เบี้ยขยัน ค่าอาหาร คอมมิชชั่น/อินเซนทีฟ โบนัส และเงินเหมาจ่าย โดยสอนหลัก “เหตุและเงื่อนไขการจ่าย” มากกว่าจำชื่อรายการ

หลักตัดสินตามมาตรฐาน Knowledge

  1. มาตรา 5 มองเหตุและเงื่อนไขการจ่าย: เงินที่จ่ายตอบแทนการทำงานตามสัญญาในเวลาปกติอาจเป็นค่าจ้าง แม้ใช้ชื่อว่าเบี้ยหรือค่าอื่น
  2. เงินคืนค่าใช้จ่ายจริงหรือสวัสดิการที่ไม่ได้จ่ายตอบแทนการทำงานอาจไม่ใช่ค่าจ้าง แต่ต้องดูวิธีจ่ายจริง
  3. การจัดประเภทผิดกระทบฐาน OT ค่าจ้างวันลา ค่าชดเชย ประกันสังคม และกองทุน จึงต้องจำแนกเป็นรายรายการ
ตัวอย่างและวิธีใช้กับกรณีจริง
  1. ค่าตำแหน่งรายเดือนคงที่ vs ค่าเดินทางคืนตามจริง
  2. incentive ที่จ่ายตามผลงาน vs โบนัสตามดุลพินิจ

ตัวอย่างคำนวณและการกระทบยอด

  1. ตัวอย่าง 1 — เงินเดือน 24,000 บาท + ค่าตำแหน่งประจำ 2,000 บาท: ถ้าทั้งสองรายการเป็นค่าจ้าง ฐานต่อชั่วโมงสำหรับวันทำงานปกติ 8 ชั่วโมง = 26,000 ÷ (30 × 8) = 108.33 บาท ก่อนเลือกตัวคูณ OT
  2. ตัวอย่าง 2 — บริษัทคืนค่าเดินทางตามใบเสร็จ 1,500 บาท: หากเป็นการคืนค่าใช้จ่ายจริง ไม่ให้นำ 1,500 บาทไปรวมฐานค่าจ้างเพียงเพราะปรากฏในสลิป แต่ต้องเก็บใบเสร็จและเงื่อนไขพิสูจน์ไว้
รายการตรวจของบริษัทและลูกจ้าง

ต้องออกแบบ payroll code และสัญญาให้สะท้อนข้อเท็จจริง; เก็บหลักฐานเงื่อนไขการจ่าย; ตรวจว่ารายการใดเข้าฐานสิทธิใด

  1. ต้องออกแบบ payroll code และสัญญาให้สะท้อนข้อเท็จจริง
  2. เก็บหลักฐานเงื่อนไขการจ่าย
  3. ตรวจว่ารายการใดเข้าฐานสิทธิใด
  4. กระทบยอดตารางงาน เวลาจริง รายการอนุมัติ และผล Payroll ในรอบเดียวกัน
  5. แยกรหัสค่าจ้าง ค่าทำงานวันหยุด และ OT เพื่อไม่ให้ฐานหรืออัตราปะปนกัน

เอกสารที่บริษัทควรเปิดพร้อมกัน

  1. สัญญาจ้างและข้อบังคับเกี่ยวกับการทำงาน
  2. ตารางงาน เวลาลงงาน และรายการอนุมัติ
  3. โครงสร้างค่าจ้าง payroll code และสลิปเงินเดือน
  4. ผลคำนวณพร้อมเวอร์ชันอัตราที่ใช้
  5. ฐานคำนวณ สูตร และผลกระทบยอดรายบุคคล

ชื่อรายการบนสลิปไม่ใช่คำตอบสุดท้าย; พนักงานควรดูว่าจ่ายตอบแทนการทำงานเป็นปกติหรือมีเงื่อนไขเฉพาะ

  1. ชื่อรายการบนสลิปไม่ใช่คำตอบสุดท้าย
  2. พนักงานควรดูว่าจ่ายตอบแทนการทำงานเป็นปกติหรือมีเงื่อนไขเฉพาะ
  3. เก็บตารางงาน เวลาจริง สลิป และหลักฐานการสั่งหรือรับรู้การทำงานไว้ในช่วงเวลาเดียวกัน
  4. ขอรายละเอียดฐานหาร จำนวนชั่วโมง อัตราคูณ และยอดที่จ่ายเพิ่มเป็นลายลักษณ์อักษร

คำถามข้อเท็จจริงก่อนโต้แย้ง

  1. ใครอยู่ในบังคับของเรื่อง “ค่าจ้างและนิยามค่าจ้าง” และมีข้อยกเว้นจากงาน สถานะ หรือเหตุการณ์ใด
  2. ข้อเท็จจริงเรื่อง เงินเดือน รายวัน รายชั่วโมง รายชิ้น เป็นอย่างไรในวันที่สิทธิเกิด
  3. ข้อเท็จจริงเรื่อง เงินประจำและเงินตามผลงาน เป็นอย่างไรในวันที่สิทธิเกิด
  4. ข้อเท็จจริงเรื่อง ค่าตำแหน่ง ค่าครองชีพ ค่ากะ เบี้ยขยัน ค่าอาหาร คอมมิชชั่น/อินเซนทีฟ โบนัส และเงินเหมาจ่าย โดยสอนหลัก “เหตุและเงื่อนไขการจ่าย” มากกว่าจำชื่อรายการ เป็นอย่างไรในวันที่สิทธิเกิด
  5. เอกสารฉบับใดมีผลในวันเกิดเหตุ และการปฏิบัติจริงตรงกับเอกสารหรือไม่
REF

กฎหมายและเอกสารอ้างอิง

ตรวจทานวันที่ 14 สิงหาคม 2569 และปรับปรุงสื่อการสอนพร้อมตรวจทานเพิ่มเติม 9 ตุลาคม 2569 การใช้กับกรณีจริงต้องพิจารณาตัวบทที่มีผล ประกาศที่เกี่ยวข้อง และข้อเท็จจริงของแต่ละกรณี

  1. พ.ร.บ.คุ้มครองแรงงาน พ.ศ. 2541 นิยาม “ค่าจ้าง” มาตรา 5 และบทบัญญัติที่ใช้ค่าจ้างเป็นฐาน; แนวคำพิพากษา/ข้อหารือ DLPW สำหรับเงินแต่ละลักษณะ
  2. พระราชบัญญัติคุ้มครองแรงงาน พ.ศ. 2541 — ราชกิจจานุเบกษา
  3. กองนิติการ กรมสวัสดิการและคุ้มครองแรงงาน — กฎหมายคุ้มครองแรงงาน
MORE

บทความที่เกี่ยวข้อง