HR-LAB · การคุ้มครองลูกจ้างเฉพาะกลุ่ม

การคุ้มครองแรงงานหญิงและหญิงตั้งครรภ์

กฎหมายคุ้มครองลูกจ้างหญิงและหญิงตั้งครรภ์อย่างไร งานและเวลาใดที่ห้าม ขอเปลี่ยนงานชั่วคราวได้เมื่อไร และทำไมการเลิกจ้างเพราะตั้งครรภ์จึงต้องห้าม

Handout PDF
อ่านบทความ ↓
ตรวจทาน 14 สิงหาคม 2569 · ปรับปรุงสื่อการสอน 9 ตุลาคม 2569
15กก.ห้ามยกแบกหามเกินกว่านี้ขณะตั้งครรภ์ม.39
22–06น.ช่วงเวลาที่หญิงตั้งครรภ์ห้ามทำงานม.39/1
ม.42เปลี่ยนงานขอเปลี่ยนงานชั่วคราวเมื่อมีใบรับรองแพทย์พ.ร.บ.
ม.43ห้ามเลิกจ้างเพราะเหตุมีครรภ์พ.ร.บ.
KNOWLEDGEการคุ้มครองลูกจ้างเฉพาะกลุ่ม
UPDATED9 ต.ค. 69
SLIDES14 สไลด์พร้อมนำเสนอ
2 VIEWSบริษัท / ลูกจ้าง
คำถามหลัก

พนักงานแจ้งว่าตั้งครรภ์ บริษัทต้องปรับงาน เวลา หรือสิทธิอะไรบ้าง

คำตอบสั้น

นายจ้างต้องปฏิบัติต่อลูกจ้างชายและหญิงเท่าเทียมกัน หญิงตั้งครรภ์ห้ามทำงานบางประเภท เช่น งานยกของเกิน 15 กิโลกรัม งานที่ทำกับเครื่องจักรที่สั่นสะเทือน หรือขับขี่ยานพาหนะ ห้ามทำงานระหว่าง 22:00–06:00 ห้ามทำ OT และงานวันหยุด เว้นแต่งานบริหาร วิชาการ ธุรการ หรือการเงินที่ทำ OT ในวันทำงานได้เมื่อยินยอมและไม่กระทบสุขภาพ ขอเปลี่ยนงานชั่วคราวได้เมื่อมีใบรับรองแพทย์ และห้ามเลิกจ้างเพราะเหตุมีครรภ์

มุมบริษัทและฝ่าย HRสิ่งที่ต้องตั้งค่า ตรวจ และเก็บหลักฐานมุมลูกจ้างสิทธิที่ต้องตรวจ หลักฐาน และช่องทางทักท้วง
NOW

ข้อมูลปัจจุบันที่ต้องใช้ก่อนอ่านต่อ

01

ขอบเขตและหลักตัดสินที่ต้องใช้

พ.ร.บ.คุ้มครองแรงงาน บทการใช้แรงงานหญิง; ฉบับที่ 9 พ.ศ. 2568; กฎกระทรวงงานอันตราย/OSH

บทความนี้ครอบคลุม

  • ความเท่าเทียมชายหญิง
  • งานที่ห้ามหญิงตั้งครรภ์ทำ
  • งานกลางคืน OT และวันหยุด
  • เปลี่ยนงานชั่วคราว
  • ห้ามเลิกจ้างเพราะตั้งครรภ์
  • เชื่อมสิทธิลาคลอดฉบับที่ 9

หลักตัดสินที่ต้องใช้

  1. นายจ้างต้องปฏิบัติต่อลูกจ้างชายและหญิงโดยเท่าเทียมกันในการจ้างงาน เว้นแต่ลักษณะงานไม่อาจปฏิบัติเช่นนั้นได้ (ม.15)
  2. หญิงตั้งครรภ์ห้ามทำงานกับเครื่องจักรหรือเครื่องยนต์ที่สั่นสะเทือน ขับขี่ยานพาหนะ ยกแบกหามของหนักเกิน 15 กิโลกรัม งานในเรือ และงานอื่นตามกฎกระทรวง (ม.39)
  3. หญิงตั้งครรภ์ห้ามทำงาน 22:00–06:00 ห้ามทำ OT และงานวันหยุด เว้นแต่งานบริหาร วิชาการ ธุรการ หรือการเงินบัญชี ทำ OT ในวันทำงานได้เมื่อยินยอมและไม่กระทบสุขภาพ (ม.39/1)
  4. มีใบรับรองแพทย์ว่าทำงานเดิมไม่ได้ ขอเปลี่ยนงานชั่วคราวได้ และนายจ้างต้องพิจารณาเปลี่ยนงานที่เหมาะสม (ม.42)
  5. ห้ามนายจ้างเลิกจ้างลูกจ้างหญิงเพราะเหตุมีครรภ์ (ม.43)
02

ตัดสินใจทีละขั้น

ไล่คำถามจากบนลงล่าง และหยุดเมื่อเจอผลลัพธ์แรก

  1. 01งานปัจจุบันเป็นงานที่ห้ามหญิงตั้งครรภ์ทำหรือไม่
    ใช่ปรับไปทำงานที่เหมาะสมทันที โดยไม่ลดสิทธิอย่างไม่ชอบ
    ไม่ใช่ไปข้อถัดไป
  2. 02ตารางงานมีกะกลางคืน OT หรืองานวันหยุดหรือไม่
    ใช่งดช่วงที่ห้าม เว้นแต่ OT วันทำงานของงานบริหาร วิชาการ ธุรการ การเงินที่ยินยอม
    ไม่ใช่ไปข้อถัดไป
  3. 03ลูกจ้างมีใบรับรองแพทย์ว่าทำงานเดิมไม่ได้หรือไม่
    ใช่พิจารณาเปลี่ยนงานชั่วคราวที่เหมาะสม
    ไม่ใช่ทำงานเดิมต่อได้ ติดตามสุขภาพและความเสี่ยงเป็นระยะ
03

มุมบริษัทและฝ่าย HR: สิ่งที่ต้องทำให้ครบ

ระบบที่ดีต้องทำให้คำตัดสิน เอกสาร และผลใน Payroll หรือ HRIS เชื่อมกัน

ทำการประเมินความเสี่ยงงานเมื่อทราบว่าตั้งครรภ์ ปรับงานโดยไม่ลดสิทธิอย่างไม่ชอบ ปรับตารางกะและ OT ให้สอดคล้อง และเก็บข้อมูลสุขภาพเท่าที่จำเป็นตาม PDPA

  1. ทำแบบประเมินความเสี่ยงงานสำหรับหญิงตั้งครรภ์
  2. ตั้งระบบตารางกะให้บล็อกช่วงเวลาที่ห้าม
  3. มีขั้นตอนเปลี่ยนงานชั่วคราวเมื่อมีใบรับรองแพทย์
  4. จำกัดผู้เข้าถึงข้อมูลสุขภาพ

เอกสารและหลักฐานที่ต้องเก็บ

  • แบบประเมินความเสี่ยงงาน
  • ใบรับรองแพทย์และคำขอเปลี่ยนงาน
  • ตารางกะที่ปรับแล้ว
  • ความยินยอมทำ OT ของงานที่ได้รับยกเว้น
04

มุมลูกจ้าง: ตรวจสิทธิจากเงื่อนไขและหลักฐาน

การตั้งครรภ์ไม่ได้ทำให้หมดสิทธิทำงานทั้งหมด สิทธิและข้อห้ามขึ้นกับประเภทงานและช่วงเวลา แจ้งเมื่อพร้อมและขอเปลี่ยนงานพร้อมใบรับรองแพทย์ถ้าจำเป็น

  1. แจ้งเมื่อพร้อมเพื่อให้ปรับงานได้ทัน
  2. ขอใบรับรองแพทย์เมื่อต้องเปลี่ยนงาน
  3. ตรวจตารางกะว่าไม่มีช่วงเวลาที่ห้าม

เมื่อเห็นต่างหรือยังไม่ได้รับการแก้ไข

  1. แจ้งข้อกังวลเป็นลายลักษณ์อักษรพร้อมข้อมูลเท่าที่จำเป็น และขอเหตุผลของการจัดงานหรือการปฏิเสธสิทธิ
  2. ใช้ช่องร้องทุกข์ภายในโดยไม่ส่งต่อข้อมูลสุขภาพหรือสถานะส่วนบุคคลเกินผู้ที่จำเป็น
  3. สิทธิแรงงานติดต่อกรมสวัสดิการและคุ้มครองแรงงาน ส่วนใบอนุญาตทำงานติดต่อกรมการจัดหางานแยกต่างหาก
05

ลำดับเวลาและกำหนดที่ต้องไม่พลาด

  1. เมื่อทราบว่าตั้งครรภ์ประเมินความเสี่ยงงานและตารางกะ
  2. ระหว่างตั้งครรภ์งดงานและช่วงเวลาที่กฎหมายห้าม ตรวจครรภ์นับในสิทธิลาคลอด
  3. มีใบรับรองแพทย์พิจารณาเปลี่ยนงานชั่วคราวก่อนและหลังคลอด
  4. ลาคลอดใช้สิทธิ 120 วันตามฉบับที่ 9
06

ตัวอย่างคำนวณและการตัดสินกับกรณีจริง

01

พนักงานคลังสินค้าตั้งครรภ์

พนักงานคลังสินค้ามีหน้าที่ยกกล่องหนัก 20 กิโลกรัมและขับรถยก ทำงานกะดึกสัปดาห์เว้นสัปดาห์

  1. ยกของ 20 กก.เกิน 15 กก.
  2. ขับรถยกห้าม
  3. กะดึกห้าม
ย้ายไปงานที่ไม่มีงานยก ไม่ขับขี่ และอยู่กะกลางวัน โดยคงค่าจ้างและสิทธิไว้
02

นักบัญชีตั้งครรภ์ขอทำ OT ปิดงบ

นักบัญชีตั้งครรภ์ยินยอมทำ OT ในวันทำงานช่วงปิดงบ 2 ชั่วโมง แพทย์ไม่ได้ห้าม

  1. ประเภทงานการเงินบัญชี
  2. OT ในวันทำงานทำได้เมื่อยินยอม
  3. OT วันหยุดห้าม
ทำ OT ในวันทำงานได้เมื่อยินยอมและไม่กระทบสุขภาพ แต่ห้ามทำงานในวันหยุดและช่วง 22:00–06:00
07

ความเข้าใจผิดที่ต้องหยุดก่อน

เข้าใจผิดผู้หญิงทุกคนห้ามทำงานกลางคืน
ที่ถูกต้องข้อห้ามช่วง 22:00–06:00 ใช้กับหญิงตั้งครรภ์
เข้าใจผิดตั้งครรภ์แล้วบริษัทให้ออกได้ถ้าจ่ายค่าชดเชย
ที่ถูกต้องห้ามเลิกจ้างเพราะเหตุมีครรภ์
เข้าใจผิดหญิงตั้งครรภ์ทำ OT ไม่ได้ทุกกรณี
ที่ถูกต้องงานบริหาร วิชาการ ธุรการ การเงิน ทำ OT วันทำงานได้เมื่อยินยอม
08

ทดสอบความเข้าใจ 3 ข้อ

เลือกคำตอบเพื่อดูเฉลยและเหตุผล

1หญิงตั้งครรภ์ห้ามยกของหนักเกินกี่กิโลกรัม

2หญิงตั้งครรภ์ห้ามทำงานช่วงเวลาใด

3เลิกจ้างเพราะลูกจ้างตั้งครรภ์ได้หรือไม่

09

คู่มือปฏิบัติฉบับเต็มสำหรับทีม HR

รวม Workflow 7 จุด หลักตัดสิน ตัวอย่าง และรายการตรวจฉบับเต็มตามมาตรฐาน Knowledge ของ HR-LAB เปิดดูเมื่อต้องใช้กับกรณีจริง

Workflow เฉพาะเรื่อง: เจ็ดจุดที่ต้องปิดให้ครบ
FIELDสิ่งที่ต้องทำกับเรื่องนี้หลักฐานขั้นต่ำ
Triggerเริ่มเคสเมื่อเกิดคำขอ เหตุการณ์ หรือผล Payroll ที่เกี่ยวกับ การคุ้มครองแรงงานหญิงและหญิงตั้งครรภ์บันทึกรับเรื่องพร้อมวัน เวลา ผู้แจ้ง และช่วงสิทธิ
OwnerHR Operations ร่วมกับหัวหน้างาน Safety/Occupational Health และผู้ดูแลใบอนุญาตเมื่อเกี่ยวข้องผู้รับผิดชอบ ผู้ตรวจ ผู้อนุมัติ และผู้มีอำนาจลงนาม
Actionห้ามเลือกปฏิบัติด้านค่าจ้างเพราะเพศเมื่องานมีลักษณะ คุณภาพ และปริมาณเท่ากัน; หญิงตั้งครรภ์มีข้อจำกัดงานอันตราย เวลากลางคืน OT และวันหยุดตามรายการ/ข้อยกเว้นเฉพาะ ไม่ใช่ห้ามหญิงทุกคน; ทำ pregnancy risk assessment และปรับงานโดยไม่ลดสิทธิอย่างไม่ชอบบันทึกการตรวจองค์ประกอบ ข้อยกเว้น และการอนุมัติ
Documentsหลักฐานอายุ สถานะ หรือเงื่อนไขคุ้มครองที่จำเป็น; การประเมินงาน เวลา และความเสี่ยงก่อนมอบหมาย; ใบรับรองแพทย์หรือใบอนุญาตเฉพาะเท่าที่จำเป็นต้นฉบับ/สำเนาที่ตรวจสอบแหล่งที่มาและเวอร์ชันได้
Deadlineหญิงตั้งครรภ์มีข้อจำกัดงานอันตราย เวลากลางคืน OT และวันหยุดตามรายการ/ข้อยกเว้นเฉพาะ ไม่ใช่ห้ามหญิงทุกคน; OT/งานวันหยุดและข้อยกเว้นที่กฎหมายกำหนดวันเริ่มนับ วันครบกำหนด และหลักฐานส่ง/รับ
Evidenceเชื่อมข้อเท็จจริง เอกสาร สูตร/ขั้นตอน ผลอนุมัติ และผลในระบบสำหรับ การคุ้มครองแรงงานหญิงและหญิงตั้งครรภ์decision record ผลคำนวณ/ผลดำเนินการ และ audit trail ที่มีผู้ตรวจทาน
Consequenceห้ามเขียนว่า “ผู้หญิงห้ามทำงานกลางคืนหรือ OT” แบบเหมารวมแผนแก้ไข ผู้รับผิดชอบ กำหนดเสร็จ และช่องทางทักท้วง
ขอบเขตและหลักตัดสินฉบับเต็ม

เรื่องนี้คืออะไร และต้องตรวจใครบ้าง

  1. equal treatment/equal pay ตามกฎหมาย
  2. งานที่ห้ามหญิงทำตามเงื่อนไขเฉพาะ
  3. งาน/ช่วงเวลาที่หญิงตั้งครรภ์ห้ามทำ
  4. OT/งานวันหยุดและข้อยกเว้นที่กฎหมายกำหนด
  5. ยกของ/เครื่องจักร/ยานพาหนะ/งานอันตรายตามรายการปัจจุบัน
  6. ขอเปลี่ยนงานชั่วคราวเมื่อมีใบรับรองแพทย์ตามเกณฑ์
  7. ห้ามเลิกจ้างเพราะเหตุมีครรภ์
  8. maternity/child-care/spouse leave เชื่อมกับบทความ 13

หลักตัดสินตามมาตรฐาน Knowledge

  1. ห้ามเลือกปฏิบัติด้านค่าจ้างเพราะเพศเมื่องานมีลักษณะ คุณภาพ และปริมาณเท่ากัน
  2. หญิงตั้งครรภ์มีข้อจำกัดงานอันตราย เวลากลางคืน OT และวันหยุดตามรายการ/ข้อยกเว้นเฉพาะ ไม่ใช่ห้ามหญิงทุกคน
  3. เมื่อมีใบรับรองแพทย์ว่าทำงานเดิมต่อไม่ได้ ลูกจ้างอาจขอเปลี่ยนงานชั่วคราวและนายจ้างต้องพิจารณางานที่เหมาะสม
  4. ห้ามเลิกจ้างเพราะเหตุมีครรภ์ และต้องอ่านสิทธิครอบครัวใหม่ตามฉบับที่ 9 ร่วมกับบทความ 13
ตัวอย่างและวิธีใช้กับกรณีจริง
  1. หญิงตั้งครรภ์มีใบรับรองให้เปลี่ยนงานชั่วคราว: ประเมินงานทดแทนและสิทธิ ไม่ลดค่าจ้างหรือกันออกจากงานโดยเหมารวม
  2. งานกลางคืน/OT: ตรวจประเภทงาน ช่วงเวลา และข้อยกเว้น ไม่ใช้คำสั่งห้ามกับหญิงทุกคน
รายการตรวจของบริษัทและลูกจ้าง

ทำ pregnancy risk assessment และปรับงานโดยไม่ลดสิทธิอย่างไม่ชอบ; เก็บข้อมูลสุขภาพเท่าที่จำเป็นและคุ้มครองตาม PDPA

  1. ทำ pregnancy risk assessment และปรับงานโดยไม่ลดสิทธิอย่างไม่ชอบ
  2. เก็บข้อมูลสุขภาพเท่าที่จำเป็นและคุ้มครองตาม PDPA
  3. ทำ restricted-work matrix ตามกลุ่มที่ได้รับความคุ้มครองและตรวจทุกครั้งก่อนจัดกะ
  4. ใช้ข้อมูลสุขภาพ/สถานะเท่าที่จำเป็นและจำกัดผู้เข้าถึง

เอกสารที่บริษัทควรเปิดพร้อมกัน

  1. หลักฐานอายุ สถานะ หรือเงื่อนไขคุ้มครองที่จำเป็น
  2. การประเมินงาน เวลา และความเสี่ยงก่อนมอบหมาย
  3. ใบรับรองแพทย์หรือใบอนุญาตเฉพาะเท่าที่จำเป็น
  4. ตารางงาน การปรับงาน และหลักฐานแจ้งหน่วยงาน

การตั้งครรภ์ไม่ได้ทำให้หมดสิทธิทำงานทั้งหมด; สิทธิ/ข้อห้ามขึ้นกับประเภทงานและช่วงเวลา

  1. การตั้งครรภ์ไม่ได้ทำให้หมดสิทธิทำงานทั้งหมด
  2. สิทธิ/ข้อห้ามขึ้นกับประเภทงานและช่วงเวลา
  3. ตรวจว่าข้อจำกัดใช้กับงาน เวลา หรือเงื่อนไขใด ไม่ยอมรับการห้ามแบบเหมารวม
  4. เก็บใบอนุญาต ใบรับรอง และหลักฐานการขอปรับงาน/ตาราง

คำถามข้อเท็จจริงก่อนโต้แย้ง

  1. ใครอยู่ในบังคับของเรื่อง “การคุ้มครองแรงงานหญิงและหญิงตั้งครรภ์” และมีข้อยกเว้นจากงาน สถานะ หรือเหตุการณ์ใด
  2. ข้อเท็จจริงเรื่อง equal treatment/equal pay ตามกฎหมาย เป็นอย่างไรในวันที่สิทธิเกิด
  3. ข้อเท็จจริงเรื่อง งานที่ห้ามหญิงทำตามเงื่อนไขเฉพาะ เป็นอย่างไรในวันที่สิทธิเกิด
  4. ข้อเท็จจริงเรื่อง งาน/ช่วงเวลาที่หญิงตั้งครรภ์ห้ามทำ เป็นอย่างไรในวันที่สิทธิเกิด
  5. ข้อเท็จจริงเรื่อง OT/งานวันหยุดและข้อยกเว้นที่กฎหมายกำหนด เป็นอย่างไรในวันที่สิทธิเกิด
  6. เอกสารฉบับใดมีผลในวันเกิดเหตุ และการปฏิบัติจริงตรงกับเอกสารหรือไม่
REF

กฎหมายและเอกสารอ้างอิง

ตรวจทานวันที่ 14 สิงหาคม 2569 และปรับปรุงสื่อการสอนพร้อมตรวจทานเพิ่มเติม 9 ตุลาคม 2569 การใช้กับกรณีจริงต้องพิจารณาตัวบทที่มีผล ประกาศที่เกี่ยวข้อง และข้อเท็จจริงของแต่ละกรณี

  1. พ.ร.บ.คุ้มครองแรงงาน บทการใช้แรงงานหญิง; ฉบับที่ 9 พ.ศ. 2568; กฎกระทรวงงานอันตราย/OSH
  2. กระทรวงแรงงาน — สิทธิลาคลอดตามพระราชบัญญัติคุ้มครองแรงงาน (ฉบับที่ 9)
  3. พระราชบัญญัติคุ้มครองแรงงาน พ.ศ. 2541 — ราชกิจจานุเบกษา
  4. กองนิติการ กรมสวัสดิการและคุ้มครองแรงงาน — กฎหมายคุ้มครองแรงงาน
MORE

บทความที่เกี่ยวข้อง