HR-LAB · วินัยและข้อพิพาทภายใน

วินัยและการลงโทษทางวินัย

ลงโทษทางวินัยอย่างไรให้ชอบด้วยกฎหมายและเป็นธรรม ต้องมีข้อบังคับรองรับ สอบข้อเท็จจริงแค่ไหน และโทษแบบใดที่ทำไม่ได้

Handout PDF
อ่านบทความ ↓
ตรวจทาน 14 สิงหาคม 2569 · ปรับปรุงสื่อการสอน 9 ตุลาคม 2569
ม.108ข้อบังคับโทษต้องกำหนดไว้ในข้อบังคับพ.ร.บ.
ห้ามปรับเป็นเงินค่าปรับไม่ใช่รายการหักตามมาตรา 76ม.76
ชี้แจงก่อนลงโทษให้โอกาสชี้แจงและตรวจหลักฐาน
1การกระทำไม่ลงโทษซ้ำสองครั้ง
KNOWLEDGEวินัยและข้อพิพาทภายใน
UPDATED9 ต.ค. 69
SLIDES14 สไลด์พร้อมนำเสนอ
2 VIEWSบริษัท / ลูกจ้าง
คำถามหลัก

พนักงานทำผิดวินัย บริษัทควรสอบสวนและลงโทษอย่างไรจึงชอบด้วยกฎหมาย

คำตอบสั้น

ลงโทษได้เฉพาะโทษที่ข้อบังคับเกี่ยวกับการทำงานกำหนด และต้องเป็นไปตามขั้นตอน: แจ้งข้อกล่าวหา ฟังคำชี้แจง ตรวจหลักฐาน แล้วเลือกโทษที่เหมาะสมกับความผิดและสม่ำเสมอกับกรณีคล้ายกัน ห้ามลงโทษซ้ำในการกระทำเดียว และห้ามปรับเป็นเงินโดยหักค่าจ้าง

มุมบริษัทและฝ่าย HRสิ่งที่ต้องตั้งค่า ตรวจ และเก็บหลักฐานมุมลูกจ้างสิทธิที่ต้องตรวจ หลักฐาน และช่องทางทักท้วง
01

ขอบเขตและหลักตัดสินที่ต้องใช้

ข้อบังคับการทำงาน; พ.ร.บ.คุ้มครองแรงงาน มาตรา 108, 119; CCC; แนวฎีกาเรื่องคำสั่งที่ชอบด้วยกฎหมายและเป็นธรรม/การลงโทษ

บทความนี้ครอบคลุม

  • ข้อบังคับและโทษที่กำหนด
  • การสอบข้อเท็จจริง
  • โอกาสชี้แจง
  • ความได้สัดส่วนและสม่ำเสมอ
  • โทษที่ทำไม่ได้
  • ความเชื่อมโยงกับมาตรา 119

หลักตัดสินที่ต้องใช้

  1. โทษทางวินัยต้องกำหนดไว้ในข้อบังคับเกี่ยวกับการทำงาน (ม.108)
  2. คำสั่งที่ลูกจ้างฝ่าฝืนต้องชอบด้วยกฎหมายและเป็นธรรม
  3. ก่อนลงโทษควรแจ้งข้อกล่าวหา ให้โอกาสชี้แจง และตรวจหลักฐาน
  4. ห้ามปรับเป็นเงินโดยหักค่าจ้าง เพราะไม่ใช่รายการหักตามมาตรา 76
  5. การกระทำเดียวไม่ควรถูกลงโทษซ้ำสองครั้ง และโทษควรสม่ำเสมอกับกรณีคล้ายกัน
02

ตัดสินใจทีละขั้น

ไล่คำถามจากบนลงล่าง และหยุดเมื่อเจอผลลัพธ์แรก

  1. 01การกระทำนั้นผิดข้อบังคับหรือคำสั่งที่ชอบด้วยกฎหมายและเป็นธรรมหรือไม่
    ใช่ไปข้อถัดไป
    ไม่ใช่ไม่มีฐานลงโทษ ให้ใช้การสอนงานหรือปรับปรุงกฎ
  2. 02แจ้งข้อกล่าวหา ฟังคำชี้แจง และมีหลักฐานเพียงพอหรือไม่
    ใช่ไปข้อถัดไป
    ไม่ใช่สอบข้อเท็จจริงให้ครบก่อนตัดสิน
  3. 03โทษที่เลือกมีในข้อบังคับ ได้สัดส่วน และสม่ำเสมอกับกรณีคล้ายกันหรือไม่
    ใช่ลงโทษเป็นหนังสือและบันทึกเหตุผล
    ไม่ใช่ปรับโทษให้เหมาะสมก่อนออกคำสั่ง
03

มุมบริษัทและฝ่าย HR: สิ่งที่ต้องทำให้ครบ

ระบบที่ดีต้องทำให้คำตัดสิน เอกสาร และผลใน Payroll หรือ HRIS เชื่อมกัน

บันทึกเป็นลำดับ: ข้อกล่าวหา → หลักฐาน → ข้อบังคับที่ใช้ → ผลกระทบ → โทษ ห้ามคิดค่าปรับจากเงินเดือนเอง และเทียบกับกรณีที่ผ่านมาเพื่อให้โทษสม่ำเสมอ

  1. ตรวจว่าโทษทุกระดับอยู่ในข้อบังคับ
  2. ใช้แบบบันทึกการสอบข้อเท็จจริงมาตรฐาน
  3. ทำทะเบียนโทษเพื่อเทียบความสม่ำเสมอ
  4. ห้ามหักค่าจ้างเป็นค่าปรับ

เอกสารและหลักฐานที่ต้องเก็บ

  • ข้อบังคับเกี่ยวกับการทำงานฉบับที่ใช้
  • บันทึกการสอบข้อเท็จจริงและคำชี้แจง
  • หลักฐานประกอบ
  • คำสั่งลงโทษเป็นหนังสือ
  • ทะเบียนโทษทางวินัย
04

มุมลูกจ้าง: ตรวจสิทธิจากเงื่อนไขและหลักฐาน

คุณมีสิทธิทราบข้อกล่าวหาและชี้แจงตามกระบวนการที่บริษัทกำหนด และใช้ช่องทางร้องทุกข์ได้ แต่การไม่เห็นด้วยไม่ได้ทำให้คำสั่งหยุดมีผลโดยอัตโนมัติ

  1. ขอทราบข้อกล่าวหาและข้อบังคับที่อ้าง
  2. ชี้แจงเป็นลายลักษณ์อักษรพร้อมหลักฐาน
  3. ใช้ช่องทางร้องทุกข์เมื่อเห็นว่าไม่เป็นธรรม

เมื่อเห็นต่างหรือยังไม่ได้รับการแก้ไข

  1. ขอทราบข้อกล่าวหา ข้อบังคับที่ใช้ หลักฐาน และโอกาสชี้แจง เก็บหนังสือเตือนหรือคำสั่งทุกฉบับ
  2. ใช้ช่องร้องทุกข์ที่ข้ามหัวหน้าได้ เมื่อผู้ถูกร้องเป็นหัวหน้าหรือฝ่ายบุคคล และขอให้ผู้ไม่มีส่วนได้เสียทบทวน
  3. ถ้ามีการหักเงิน พักงานไม่ชอบ หรือเลิกจ้าง ให้ยื่นเรื่องเงินหรือการเลิกจ้างแยกต่อพนักงานตรวจแรงงานหรือศาลแรงงาน
05

ลำดับเวลาและกำหนดที่ต้องไม่พลาด

  1. เมื่อพบเหตุบันทึกข้อเท็จจริงและเก็บหลักฐาน
  2. ภายในเวลาที่เหมาะสมแจ้งข้อกล่าวหาและนัดชี้แจง
  3. ตัดสินเลือกโทษตามข้อบังคับ เทียบกรณีที่ผ่านมา
  4. หลังลงโทษส่งมอบคำสั่งเป็นหนังสือและแจ้งช่องทางทบทวน
06

ตัวอย่างคำนวณและการตัดสินกับกรณีจริง

01

ไม่สวมอุปกรณ์ป้องกันในพื้นที่เสี่ยง

พนักงานไม่สวมแว่นนิรภัยในพื้นที่ที่ข้อบังคับกำหนด เป็นครั้งแรก มีภาพจากกล้องและพยาน

  1. ฐานในข้อบังคับมี
  2. หลักฐานภาพ + พยาน
  3. โทษที่เหมาะสมหนังสือเตือน
ให้ชี้แจงแล้วออกหนังสือเตือนตามข้อบังคับ บันทึกเหตุผลและเก็บหลักฐาน
02

หัวหน้าต้องการหักเงิน 500 บาทเป็นค่าปรับ

หัวหน้างานเสนอให้หักเงินเดือน 500 บาทเพราะพนักงานส่งรายงานช้า

  1. เป็นรายการหักตามมาตรา 76ไม่ใช่
  2. ทางเลือกที่ชอบด้วยกฎหมายเตือนตามข้อบังคับ
หักเงินเป็นค่าปรับไม่ได้ ให้ใช้โทษตามข้อบังคับ เช่น ตักเตือนหรือหนังสือเตือน
07

ความเข้าใจผิดที่ต้องหยุดก่อน

เข้าใจผิดผิดครั้งที่ 2 เลิกจ้างได้เสมอ
ที่ถูกต้องต้องดูความร้ายแรงและองค์ประกอบมาตรา 119
เข้าใจผิดปรับเงินพนักงานได้ถ้าเขียนในข้อบังคับ
ที่ถูกต้องหักค่าจ้างเป็นค่าปรับไม่ได้ตามมาตรา 76
เข้าใจผิดไม่ต้องฟังคำชี้แจงถ้าหลักฐานชัด
ที่ถูกต้องการให้ชี้แจงช่วยให้การลงโทษเป็นธรรมและลดข้อพิพาท
08

ทดสอบความเข้าใจ 3 ข้อ

เลือกคำตอบเพื่อดูเฉลยและเหตุผล

1โทษทางวินัยต้องมีที่มาจากอะไร

2หักเงินเดือนเป็นค่าปรับได้หรือไม่

3ก่อนลงโทษควรทำอะไร

09

คู่มือปฏิบัติฉบับเต็มสำหรับทีม HR

รวม Workflow 7 จุด หลักตัดสิน ตัวอย่าง และรายการตรวจฉบับเต็มตามมาตรฐาน Knowledge ของ HR-LAB เปิดดูเมื่อต้องใช้กับกรณีจริง

Workflow เฉพาะเรื่อง: เจ็ดจุดที่ต้องปิดให้ครบ
FIELDสิ่งที่ต้องทำกับเรื่องนี้หลักฐานขั้นต่ำ
Triggerเริ่มเคสเมื่อเกิดคำขอ เหตุการณ์ หรือผล Payroll ที่เกี่ยวกับ วินัยและการลงโทษทางวินัยบันทึกรับเรื่องพร้อมวัน เวลา ผู้แจ้ง และช่วงสิทธิ
OwnerEmployee Relations ร่วมกับหัวหน้างาน ผู้สอบสวน และผู้มีอำนาจลงโทษผู้รับผิดชอบ ผู้ตรวจ ผู้อนุมัติ และผู้มีอำนาจลงนาม
Actionโทษต้องมีฐานในข้อบังคับ/คำสั่งที่ชอบด้วยกฎหมาย เป็นธรรม และมีผลในวันเกิดเหตุ; ใช้ investigation ที่แจ้งข้อกล่าวหา เปิดโอกาสชี้แจง และเก็บพยานทั้งที่เป็นคุณ/โทษ; สร้าง allegation → evidence → rule → impact → sanction recordบันทึกการตรวจองค์ประกอบ ข้อยกเว้น และการอนุมัติ
Documentsข้อบังคับและนโยบายฉบับที่ใช้ในวันเกิดเหตุ; บันทึกข้อกล่าวหา พยาน เอกสาร และโอกาสชี้แจง; คำสั่ง/หนังสือเตือนพร้อมเหตุและวันที่ต้นฉบับ/สำเนาที่ตรวจสอบแหล่งที่มาและเวอร์ชันได้
Deadlineโทษต้องมีฐานในข้อบังคับ/คำสั่งที่ชอบด้วยกฎหมาย เป็นธรรม และมีผลในวันเกิดเหตุ; อย่าคิดค่าปรับจากเงินเดือนเองวันเริ่มนับ วันครบกำหนด และหลักฐานส่ง/รับ
Evidenceเชื่อมข้อเท็จจริง เอกสาร สูตร/ขั้นตอน ผลอนุมัติ และผลในระบบสำหรับ วินัยและการลงโทษทางวินัยdecision record ผลคำนวณ/ผลดำเนินการ และ audit trail ที่มีผู้ตรวจทาน
Consequence“ผิดครั้งที่ 1 ต้องเตือน ครั้งที่ 2 เลิกจ้าง” ไม่ใช่กฎ universalแผนแก้ไข ผู้รับผิดชอบ กำหนดเสร็จ และช่องทางทักท้วง
ขอบเขตและหลักตัดสินฉบับเต็ม

เรื่องนี้คืออะไร และต้องตรวจใครบ้าง

  1. rule clarity
  2. investigation
  3. opportunity to explain
  4. evidence
  5. consistency
  6. proportionality/ความเหมาะสม
  7. progressive discipline เมื่อ policy กำหนด
  8. sanctions ที่กฎหมาย/ข้อบังคับรองรับ
  9. double punishment issues ตามข้อเท็จจริง

หลักตัดสินตามมาตรฐาน Knowledge

  1. โทษต้องมีฐานในข้อบังคับ/คำสั่งที่ชอบด้วยกฎหมาย เป็นธรรม และมีผลในวันเกิดเหตุ
  2. ใช้ investigation ที่แจ้งข้อกล่าวหา เปิดโอกาสชี้แจง และเก็บพยานทั้งที่เป็นคุณ/โทษ
  3. พิจารณาความร้ายแรง เจตนา ผลเสีย ประวัติ และกรณีเทียบเคียงให้โทษได้สัดส่วน
  4. อย่าลงโทษซ้ำเหตุเดียวกันหรือใช้การหักค่าจ้างเป็นค่าปรับโดยไม่มีฐาน
ตัวอย่างและวิธีใช้กับกรณีจริง
  1. พฤติการณ์คล้ายกันสองคนแต่โทษต่างกัน: ต้องอธิบายความต่างของข้อเท็จจริง ประวัติ และเหตุบรรเทา
  2. นโยบายใหม่ประกาศหลังเกิดเหตุ: ห้ามใช้ย้อนหลังโดยไม่ตรวจว่ามีกฎใดใช้ในวันเกิดเหตุ
รายการตรวจของบริษัทและลูกจ้าง

สร้าง allegation → evidence → rule → impact → sanction record; อย่าคิดค่าปรับจากเงินเดือนเอง

  1. สร้าง allegation → evidence → rule → impact → sanction record
  2. อย่าคิดค่าปรับจากเงินเดือนเอง
  3. แยกผู้ร้อง ผู้สอบสวน ผู้พิจารณา และผู้อนุมัติเมื่อความเสี่ยงหรือผลประโยชน์ทับซ้อนสูง
  4. ใช้หลักสัดส่วนและความสม่ำเสมอ โดยเทียบกรณีใกล้เคียงและเหตุบรรเทา/เพิ่มโทษ

เอกสารที่บริษัทควรเปิดพร้อมกัน

  1. ข้อบังคับและนโยบายฉบับที่ใช้ในวันเกิดเหตุ
  2. บันทึกข้อกล่าวหา พยาน เอกสาร และโอกาสชี้แจง
  3. คำสั่ง/หนังสือเตือนพร้อมเหตุและวันที่
  4. หลักฐานส่งมอบ ผลติดตาม และการเก็บอย่างจำกัดสิทธิ
  5. บันทึกสัมภาษณ์ คำชี้แจง และหลักฐานว่าเปิดโอกาสให้ตอบข้อกล่าวหา

มีสิทธิทราบข้อกล่าวหา/อธิบายตามกระบวนการที่บริษัทกำหนดและใช้ช่องทาง grievance; แต่การไม่เห็นด้วยไม่ได้ทำให้คำสั่งหยุดมีผลโดยอัตโนมัติ

  1. มีสิทธิทราบข้อกล่าวหา/อธิบายตามกระบวนการที่บริษัทกำหนดและใช้ช่องทาง grievance
  2. แต่การไม่เห็นด้วยไม่ได้ทำให้คำสั่งหยุดมีผลโดยอัตโนมัติ
  3. ขอให้ข้อกล่าวหา เหตุการณ์ และข้อบังคับที่อ้างระบุชัดก่อนชี้แจง
  4. เก็บคำชี้แจงและหลักฐานที่ส่ง ไม่เซ็นรับสารภาพหากเป็นเพียงการรับเอกสาร

คำถามข้อเท็จจริงก่อนโต้แย้ง

  1. ใครอยู่ในบังคับของเรื่อง “วินัยและการลงโทษทางวินัย” และมีข้อยกเว้นจากงาน สถานะ หรือเหตุการณ์ใด
  2. ข้อเท็จจริงเรื่อง rule clarity เป็นอย่างไรในวันที่สิทธิเกิด
  3. ข้อเท็จจริงเรื่อง investigation เป็นอย่างไรในวันที่สิทธิเกิด
  4. ข้อเท็จจริงเรื่อง opportunity to explain เป็นอย่างไรในวันที่สิทธิเกิด
  5. ข้อเท็จจริงเรื่อง evidence เป็นอย่างไรในวันที่สิทธิเกิด
  6. เอกสารฉบับใดมีผลในวันเกิดเหตุ และการปฏิบัติจริงตรงกับเอกสารหรือไม่
REF

กฎหมายและเอกสารอ้างอิง

ตรวจทานวันที่ 14 สิงหาคม 2569 และปรับปรุงสื่อการสอนพร้อมตรวจทานเพิ่มเติม 9 ตุลาคม 2569 การใช้กับกรณีจริงต้องพิจารณาตัวบทที่มีผล ประกาศที่เกี่ยวข้อง และข้อเท็จจริงของแต่ละกรณี

  1. ข้อบังคับการทำงาน; พ.ร.บ.คุ้มครองแรงงาน มาตรา 108, 119; CCC; แนวฎีกาเรื่องคำสั่งที่ชอบด้วยกฎหมายและเป็นธรรม/การลงโทษ
  2. พระราชบัญญัติคุ้มครองแรงงาน พ.ศ. 2541 — ราชกิจจานุเบกษา
  3. กองนิติการ กรมสวัสดิการและคุ้มครองแรงงาน — กฎหมายคุ้มครองแรงงาน
MORE

บทความที่เกี่ยวข้อง